Tosya, Türkiye Cumhuriyeti'nin Karadeniz Bölgesi'nde yer alan Kastamonu ilinin tarihi ve ekonomik açıdan büyük öneme sahip bir ilçesidir. Tarih boyunca önemli kültür ve ticaret yollarının üzerinde konumlanmış olan ilçe, TÜİK 2023 Nüfus Sayımı sonuçlarına göre 39.949 kişilik bir nüfusa ev sahipliği yapmaktadır. Kuruluş tarihi tam olarak bilinemese de arkeolojik kazılar ve bulgular, Tosya'nın yaklaşık dört bin senelik köklü bir geçmişe sahip olduğunu göstermektedir. Antik çağlarda Homeros tarafından 'Paflagonya' olarak adlandırılan bölgenin sınırları içerisinde yer alan bu eşsiz yerleşim yeri, ziyaretçilerine derin bir tarihî miras sunar.
Zengin Tarihî Geçmiş ve Medeniyetlerin Beşiği
Tosya; tarih boyunca Kaşka, Hitit, Firigya, Kimmer, Lidya, İran, Roma, Bizans, Danişment, Çobanlar, Candaroğulları Beyliği, Osmanlı, Moğol ve Selçuklu medeniyetlerinin sınırları içinde kalmıştır. Hititler döneminde Tosya ile Çorum'a bağlı İskilip ilçesinin bulunduğu bölgeye Tarittara veya Turmitta denildiği bilinmektedir. Tarih boyunca Orta Asya'dan Anadolu'nun diğer bölgelerine göç edip yerleşmiş Türklerin yurdu olan ilçe, prehistorik dönemlerde 'Zoaka', Bizans İmparatorluğu döneminde 'Doccia' veya 'Doceia', Türk fethinden sonra ise 'Tukıya' adıyla anılmıştır. Milli Mücadele yıllarında da vatan savunmasında kritik bir rol üstlenen Tosya halkı, cepheye silah ve mühimmat sevkiyatında büyük çabalar göstermiş ve Sakarya ile Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde resmi kayıtlara göre 310 şehit vermiştir.
Coğrafi Konum ve İklim Özellikleri
Batı Karadeniz bölümünde, Ilgazlar'ın devamı olan Gevur Dağları'ndan kaynağını alan ve Devrez Çayı'na katılan Kurudere'nin ovasında kuruludur. Kuzeyinde Ilgaz Dağları, güneyinde ise Kös Dağları ve Geçmiş Dağları ile çevrili olan ilçe, Kuzey Anadolu Fay hattının oluşturduğu çöküntü alanında yer alır. Ortalama rakımı 837 metre, yüzölçümü ise 1.302 km²'dir. Ilgaz ve Küre Dağları'nın denizin ılımanlaştırıcı etkisini kesmesi nedeniyle ilçede Karadeniz iklimi ile İç Anadolu Karasal iklimi arasında bir geçiş tipi iklim görülür. Yıllık ortalama sıcaklığın 11,2 °C olduğu ilçede en yüksek sıcaklıklar temmuz ayında 37 °C'ye ulaşırken, en düşük sıcaklıklar ise sıfırın altında 11 °C'ye kadar düşebilmektedir. En fazla yağış ise mayıs ayında düşmektedir.
Ekonomik Değerler ve Ünlü Ağaç Sanayii
Tosya'nın en büyük ekonomik gelir kaynağı, kalitesiyle öne çıkan Tosya Pirinci üretimidir. Tarımın yanı sıra sanayide de öncü olan ilçede üretilen ahşap kapı, pencere ve mobilyalar Türkiye'nin dört bir yanına pazarlanmakta ve ihraç edilmektedir. İlçede gelişmiş ağaç sanayii kapsamında 1500 işyeri ve 14 fabrika faaliyet göstermektedir. Özellikle modern Amerikan kapı ve mutfak mobilyası üretiminde büyük gelişmeler kaydedilmiştir. Bunların yanı sıra geleneksel el sanatlarından olan Tosya Kesesi, Tosya Kuşağı, Tosya Bıçkısı ve Türkiye tela üretiminin %70'ini karşılayan Tosya Telası ilçenin diğer önemli geçim kaynakları arasında yer almaktadır.
Köklü Bağ Kültürü ve Yaşam Tarzı
Tosya halkının yaşam tarzında bağ kültürü ve 'gümele' adı verilen bağ evleri son derece önemli bir yere sahiptir. İlkbahar mevsimiyle birlikte bağlarına göç eden Tosya halkı, tüm yazı burada geçirerek taze sebze ve meyveler üretir; pekmez, reçel, turşu ve pelverde (marmelat) gibi kışlık yiyeceklerini hazırlar. Şehirleşmenin getirdiği karmaşadan uzaklaşmak isteyenler için bu bağ evleri günümüzde dinlendirici bir turizm alanı haline gelmiştir. Ayrıca her yıl Ağustos ayında düzenlenen ve bölgenin tanıtımına büyük katkı sağlayan Uluslararası Tosya Kültür ve Pirinç Festivali, renkli etkinlikler ve sanatçıların katılımıyla dört gün boyunca süren geleneksel bir coşkuya sahne olmaktadır.