Konstantinopolis'in Antik Ticari Kalbi: Theodosius Limanı
Theodosius Limanı (Latince: Portus Theodosiacus, önceki adıyla Eleutherios Limanı), Bizans İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis'in güneyinde yer alan son derece önemli bir antik ticari limandır. Marmara Denizi kıyısında, Yenikapı'dan tarihi Langa bostanlarının bulunduğu alana uzanan genişçe bir körfezde yer alan bu liman, antik Kontoskalion Limanı'nın batısında konumlanmıştır. Poyraza karşı korunaklı yapısıyla öne çıkan liman, Bizans döneminde sur içindeki yegane akarsu olan Bayrampaşa Deresi (Lykos) ağzında kurulmuştur. Aktif olduğu dönemlerde, özellikle Mısır'dan tahıl getiren gemilerin yüklerini boşalttığı ana merkez olarak hizmet vermiştir.
Tarihsel Süreç ve Limanın Evrimi
Limanın tarihsel kökenleri Bizans döneminin çok öncesine, Neolitik Dönem'e kadar uzanmaktadır. Yenikapı kazıları sırasında deniz seviyesinin yaklaşık 6,3 metre altında keşfedilen en alt katman, M.Ö. 6000-6300 yıllarına tarihlenen neolitik mezarları gün yüzüne çıkarmıştır. Bu bulgular, İstanbul'un bilinen tarihinin 8000 yıl öncesine kadar götürmektedir. Roma İmparatoru I. Theodosius (M.S. 379-395) tarafından forum inşasından çıkan hafriyatla doldurulan doğal koy, zamanla anıtsal bir limana dönüştürülmüştür. Liman, M.S. 641 yılında Mısır'ın Arapların eline geçmesiyle zahire sevkiyatının durması üzerine önemini yitirmeye başlasa da 12. yüzyıla kadar varlığını sürdürmüştür. 11. yüzyıldan itibaren Bayrampaşa Deresi'nin taşıdığı alüvyonlarla dolan liman alanı, ilerleyen dönemlerde şehrin sebze ihtiyacını karşılayan meşhur Langa Bostanları'na dönüşmüştür.
Arkeolojik Keşifler ve Batıklar
2004 yılından itibaren Marmaray Tüneli çalışmaları kapsamında gerçekleştirilen arkeolojik kurtarma kazıları, Theodosius Limanı'nı dünya çapında bir ilgi odağı haline getirmiştir. Kazılarda Neolitik, Helenistik, Roma ve Bizans İmparatorluğu dönemlerine ait eşsiz arkeolojik kalıntıların yanı sıra tam 37 adet gemi batığı keşfedilmiştir. Bu batıklar, Konstantinopolis'in bir liman kenti olarak üstlendiği ticari rolü, dönemin tekne yapım tekniklerini ve limandaki günlük yaşamın detaylarını aydınlatan çok değerli gemicilik arkeolojisi bilgilerini sunmaktadır. Yenikapı kazılarında ayrıca tarih öncesi döneme ait ayak izleri, tohumlar, hayvan kafatasları, tabaklar, yağ kandilleri ve el kantarı ağırlığı gibi gündelik yaşama ışık tutan buluntular da elde edilmiştir.
Geleceğe Taşınan Miras
Theodosius Limanı'ndan elde edilen benzersiz arkeolojik kalıntıların modern bir anlayışla sergilenmesi hedeflenmektedir. Bu amaç doğrultusunda, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Temmuz 2020'de liman kalıntılarının sergileneceği özel bir ziyaret merkezi oluşturulması için bir mimari tasarım yarışması başlatmıştır. Bu proje, hem limanın binlerce yıllık tarihini korumayı hem de ziyaretçilere İstanbul'un denizcilik ve kentleşme tarihini canlı bir şekilde sunmayı amaçlamaktadır.