Tatarlı Höyük'ün Konumu ve Araştırma Tarihçesi
Tatarlı Höyük, Adana il merkezinin yaklaşık 50 kilometre, Ceyhan ilçesinin ise 24 kilometre doğusunda, Tatarlı Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır. Üzerinde bulunduğu bazalt yükseltiyle birlikte 35 metre yüksekliğe sahip olan höyük, 300 x 180 metre boyutlarındadır. İlk olarak 1951 yılında M. V. Seton-Williams başkanlığında gerçekleştirilen Kilikya Yüzey Araştırmaları sırasında saptanan höyük, James Mellaart tarafından bir Erken Tunç Çağı yerleşimi olarak tanımlanmıştır. 2007 yılında Çukurova Üniversitesi'nden K. Serdar Girginer başkanlığında ve Türk Tarih Kurumu'nun maddi desteğiyle başlatılan sistemli kazı çalışmaları günümüzde de sürdürülmektedir.
Tabakalanma ve Mimari Yapılar
Höyükte yürütülen bilimsel kazılar sonucunda Helenistik Dönem, Demir Çağı, Geç Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı ve Erken Tunç Çağı'na ait tabakalar tespit edilmiştir. Höyüğün kuzey yamacında Roma Dönemi'ne ait bir havuz ve hamam kalıntısı yer almaktadır. Ayrıca, kazılarda Geç Tunç Çağı'na tarihlenen ve "A yapısı" olarak adlandırılan geniş bir yapı kompleksi ortaya çıkarılmıştır. Ortasından bir atık su kanalı geçen bu kompleksin bir sur yapısı olduğu ve dönemin başlarında bir açık hava kutsal alanını da barındırdığı düşünülmektedir. En az üç evreli olan bu Geç Tunç Çağı tapınağının, Demir Çağı'nda Bit-Hilani mimari tarzına dönüştürüldüğü anlaşılmıştır.
Arkeolojik Buluntular ve Dokuma Geleneği
Kazılarda Geç Tunç Çağı'na ait riton, askos ve halka biçimli sunu kapları gibi çok sayıda dini tören kabı ele geçirilmiştir. Höyükteki farklı tabakalarda yoğun olarak bulunan tezgah ağırlıkları, bölgede en az 2500 yıllık köklü bir dokuma geleneğinin varlığına işaret etmektedir. Çanak çömlek buluntuları arasında Geç Tunç Çağı'na ait sığ, kalın ve yayvan ağız kenarlı büyük devetüyü veya kahverengi tabaklar yer almaktadır. Demir Çağı'na tarihlenen çanak çömlekler ise genellikle krem ya da devetüyü astarlı olup, bant bezemeli, paralel çizgili ve dairelidir. Ayrıca kazılarda, üçü Geç Helenistik Dönem'e, biri ise MÖ 7. yüzyıla tarihlenen toplam dört figürin parçası bulunmuştur.
Kizzuwatna Krallığı ve Kutsal Lawazantiya
Tatarlı Höyük, 360 x 250 metre ölçülerindeki akropolün (yukarı kent) yanı sıra günümüz Tatarlı Köyü'nün altına yayılan ve Bucak Tepe'yi de kapsayan geniş bir aşağı şehirden oluşmaktadır. Höyüğün, Hitit İmparatorluğu'nun son dönemlerinde imparatorluğa katılan Kizzuwatna Krallığı'nın en önemli yerleşimlerinden biri olduğu belirtilmektedir. MÖ 2. binyıl boyunca, Demir Çağı'nda ve Helenistik Dönem'de kutsal niteliğini sürdüren höyüğün, Hitit kraliçesi Pudu Hepa'nın dünyaya geldiği ve Kizzuwatna'nın önemli bir dini merkezi olan tarihi Lawazantiya kenti olabileceği değerlendirilmektedir.