Taşhan Kervansarayı'nın Tarihi ve Kökeni
Malatya ilinin Hekimhan ilçesinde konumlanan Taşhan Kervansarayı, bölgenin en önemli tarihi yapılarından biridir. Yapının inşa tarihi ve kurucusu hakkında en kesin bilgileri sunan kitabesine göre, hanın kuzeyde yer alan eski kısmı Anadolu Selçuklu Sultanı 1. İzzettin Keykavus (1219 - 1237) tarafından inşa ettirilmiştir. Kendisi, tahta çıkmadan önce Malatya Valisi olarak görev yapmış olan 2. Kılıçarslan'ın torunu ve 1. Gıyasettin Keyhüsrev'in oğludur. Bu tarihi yapı, 1218 Miladi (615 Hicri) yılında devrin ünlü hekimlerinden Malatyalı Ebu-l Hasan Ela-Şamas El Hekim Selim El-Malati adına yaptırılmıştır. Yapı, bu hekime atfen halk arasında "Han-ı Hekim" yani Hekimin Hanı olarak anılmış ve zamanla bu isim gelişerek ilçenin adı olan Hekimhan'a dönüşmüştür.
Mimari Yapısı ve Üç Dilli Eşsiz Kitabesi
Taşhan Kervansarayı, Selçuklu sultan hanlarının mimari geleneklerini sürdüren, dikdörtgen planlı, avlulu ve eyvanlı bir yapı grubundadır. Eski Malatya'daki büyük hanın stilinde tasarlanmış olan han, önde revaklı kare bir avlu ve bu avluyu takip eden bir hol kısmından oluşmaktadır. Hanın giriş kapısı üzerinde, birbirini teyit eder nitelikte üç ayrı dille yazılmış son derece nadide bir kitabe yer almaktadır. Bu kitabenin sol kenarı Ermenice, orta kısmı Selçuklu sülüsü ve sağ kenarı ise Süryanice olarak kaleme alınmıştır. Ayrıca han bünyesinde, Selçuklular döneminde inşa edilen avlulu kısmın giriş kapısı üzerinde bir inşa kitabesi daha bulunmaktadır.
Osmanlı Dönemi Onarımları ve Köprülü Mehmet Paşa Revizyonu
Kervansarayın kapalı kısmının giriş kapısının sivri bölümü üzerinde yer alan üçüncü kitabe ise Osmanlı dönemine ait bir tamir kitabesidir. Kitabede yer alan 1071 Miladi senesinin muharrem ayı, 1160 senesinin eylül ayına isabet etmektedir. Avlunun çevresinde bulunan ve günümüzde iş yerleri olarak kullanılan ikinci kısım, IV. Mehmet'in saltanat yıllarında Köprülü Mehmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Köprülü döneminde yapılan bu eklemeler, günümüzdeki hükümet daireleri yerine devlet iaşe konağı olarak kullanılmak üzere inşa edilmiştir. Birbirini tutmayan ölçülere sahip odalardan oluşan bu bölümün üzeri beşik tonozlarla örtülüdür ve içlerinde birer ocak yer almaktadır. Kaza çevresindeki topraklar vakıf arazisi olarak ayrılmış olup, bu araziler tapu kayıtlarında bugün bile Köprülü Mehmet Paşa'nın üzerine kayıtlı olarak görülmektedir.
Ulaşım Ağındaki Önemi ve Konumu
Tarih boyunca Kangal'dan çıkan kervanların sırasıyla Alacahan, Hasançelebioğlu Hanı, Küllühan ve ardından Hekimhan güzergahını izlediği bilinmektedir. Kervanlar buradan Malatya'ya ulaşmak için Hasani Patrik Hanı'na (günümüzdeki Fethiye) uğrayıp, Yazıhan üzerinden yollarına devam ederlerdi. Köprülü zamanında tüm Anadolu'yu kapsayan ulaşım ağı revizyonu sürecinde konaklama bölgesi olarak tespit edilen Hekimhan, bu sayede meskun mahal haline gelmiştir. Bir diğer rivayete göre ise Taşhan'daki bu revizyon çalışmaları, Osmanlı Padişahı IV. Mehmet'in Bağdat seferi güzergahı üzerinde bulunmasından kaynaklanmaktadır. Deniz seviyesinden ortalama 1.125 metre yükseklikte yer alan kervansaray, kuzeyinde yükselen 2.091 metre yüksekliğindeki Zurbahan Dağı ile birlikte tarihi ulaşım koridorunun merkezinde yer alır.