Tarih Boyunca Süryanice ve Kökeni
Süryanice (ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ [Leššānā Suryāyā]), ayrıca Sürya-Aramice veya Klasik Süryanice olarak da bilinen, Afroasya dil ailesinin Kuzeybatı Semitik diller grubuna bağlı kadim bir dildir. Dil, Arami alfabesinin bir türevi olan Süryani alfabesi kullanılarak sağdan sola yazılır. Süryanice tarihsel olarak Mezopotamya (antik Irak), kuzeydoğu Suriye, güneydoğu Türkiye, kuzeybatı İran ve Bereketli Hilal coğrafyasında konuşulmuştur. Arapların Tarihi kitabının yazarı Philip K. Hitti, 1971 yılında verdiği bir röportajda Süryanicenin, İsa'nın konuştuğu dil olan Aramice'nin kardeş dili olduğunu belirtmiştir.
Kültürel Gelişim ve Tarihsel Kırılmalar
Ebla merkezinde bulunan Süryanilerin 2. asırda Hristiyanlığı kabul etmeleriyle birlikte Süryani kültürü, Yunan kültürüyle harmanlanmış ve son derece güçlü, zengin bir edebiyat meydana gelmiştir. Bu döneme ait en önemli ve öne çıkan eser, Kutsal Kitap'ın Peşitta adı verilen Süryanice çevirisidir. Ancak 431 Efes ve 451 Kadıköy Konsilleri ile Süryanilerin farklı mezheplere bölünmesi, dil ve alfabelerinin de Doğu ve Batı olmak üzere iki ayrı kola ayrılmasına neden olmuştur.
Klasik Süryanice Lehçeleri ve Alfabe Yapısı
Batı Süryanicesi lehçesini; Bizans'ın etkisinde kalan Monofizit Yakubiler, 1182 yılında Katolikliği benimseyen Lübnanlı Maruniler ve Bizans ayin biçimine göre ibadet eden Melkitler oluşturur. Doğu Süryanicesi ise Diofizit Nasturiler (Asurlar) ve Katolikliği benimseyen Keldanilerden oluşmaktadır. Nasturiler Doğu Asurca lehçesini Çin'e kadar taşımışlardır. Süryani alfabesi sağdan sola doğru yazılır ve 22 harften oluşur. İbrani alfabesinin tersine harfler bitiştirildiğinden, harflerin kelime başındaki, sonundaki ve ortasındaki yazılışları farklılık göstermektedir.
Günümüzde Yaşayan Süryani Lehçeleri
Günümüzde Süryani lehçelerini konuşanların sayısı büyük ölçüde azaldığından, dil ciddi bir yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Günümüzde varlığını sürdüren çağdaş lehçeler şunlardır: Yakubi Süryanilerce konuşulan ve Tur-Abdin bölgesi, İstanbul, Suriye, Lübnan, Avrupa, Amerika ve Avustralya'da en az 200.000 kişi tarafından konuşulan Turoyo; Diyarbakır'da bu dili konuşabilen son kişinin 1998 yılında vefat etmesiyle kullanıcısı kalmayan Mlahsö; Türkiye, İran, Irak, Suriye ve çeşitli ülkelerde konuşulan Surit; Doğu Kilisesi'nden kopmuş Katolik Asurlar (Keldaniler) tarafından kullanılan ve 1.000.000'dan fazla kişi tarafından konuşulan Yeni Doğu Keldanicesi; Siirt civarında yaklaşık 1.000 kişi tarafından konuşulan ve Surit'e yakın olan Hertvin lehçesidir.