Sos Höyük'ün Tarihsel Önemi ve Coğrafi Konumu
Sos Höyük, Erzurum il merkezinin 24 kilometre kuzeydoğusunda, Pasinler ilçesinin ise 13 kilometre batısında konumlanan son derece önemli bir arkeolojik yerleşim alanıdır. Yakınındaki Yiğittaşı Köyü'nün eski adının Sos olmasından ötürü arkeoloji literatüründe bu isimle anılmaktadır. Coğrafi olarak Aras Nehri'nin bir kolu olan Çökender Deresi'nin hemen güney kıyısında yer alan höyük, 270 x 150 metre boyutlarında olup yaklaşık 1,2 hektarlık bir alanı kaplamakta ve 20 metre yüksekliktedir.
Arkeolojik Kazılar ve Araştırma Tarihi
Höyük ilk olarak Erzurum Ovası'nda yer alan Karaz Höyük, Güzelova Höyük ve Pulur Höyük kazıları sırasında araştırma ekiplerinin ilgisini çekmiştir. 1987 yılında Erzurum Üniversitesi ve Atatürk Üniversitesi ortak projesiyle bölgede bir mevsimlik kazı gerçekleştirilmiş ancak bu çalışmaya dair bir yayın yapılmamıştır. Höyükteki esas ve sistemli kazı çalışmaları ise 1994 – 2000 yılları arasında Antonio Sagona başkanlığında yürütülmüştür.
Binlerce Yıllık Kesintisiz Tabakalanma
Yapılan bilimsel kazılar sonucunda Sos Höyük'te Geç Kalkolitik Çağ'dan başlayarak Orta Çağ'a kadar uzanan kesintisiz bir tabakalanma tespit edilmiştir. Höyükte saptanan kronolojik katmanlar yeniden eskiye şu şekildedir:
Tarihsel Dönemler ve Katmanlar
- I. Tabaka: Orta Çağ (MS 1.110 – 1.300)
- II. Tabaka: Demir Çağı – Ahameniş Sonrası (MÖ 1.000 – 200). Bu tabaka kendi içinde IIA Erken Demir Çağı (MÖ 1.000 – 800/750) ve IIB Geç Demir Çağı (MÖ 800/750 – 300) olarak ikiye ayrılmaktadır.
- III. Tabaka: Geç Tunç Çağı (MÖ 1.500 – 1.000)
- IV. Tabaka: Orta Tunç Çağı (MÖ 2.200 – 1.500)
- V. Tabaka: Erken Tunç Çağı ve Geç Kalkolitik Çağ. En alt katmanda yer alan yapı katlarından Vb – Vd katları Erken Tunç Çağı'na (MÖ 3.000 – 2.000), Va katı ise Geç Kalkolitik Çağ'a (MÖ 3.500 – 3.000) tarihlenmektedir.
Sosyo-Ekonomik Yaşam ve Tahribat Durumu
Geç Kalkolitik Çağ'dan itibaren kesintisiz yerleşim gören Sos Höyük'te yaşayan toplulukların, bölgenin iklimsel yapısının bir gereği olarak ağırlıklı biçimde hayvancılıkla uğraştıkları, uygun mevsim koşullarında ise tarımsal faaliyetlere yöneldikleri belirlenmiştir. Höyük, 14.05.1987 tarihinde 3173 karar numarasıyla 1. derece arkeolojik sit alanı olarak tescil edilmiştir. Günümüzde kuzey kesimi hariç çevresi tamamen köy evleriyle kaplı olan höyükte, toprak çekilmesi ve bunun yol açtığı erozyon sebebiyle yoğun yapılaşma tahribatı bulunmaktadır.