Sivas Atatürk ve Kongre Müzesi, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş kararlarının alındığı Sivas Kongresi'ne ev sahipliği yapmış son derece önemli tarihi bir yapıdır. Eski adıyla Sivas Mekteb-i Sultânîsi olan okul, 1887 yılında öğretime açılmıştır. Temeli Eski Sivas Valisi Giritli Sırrı Paşa tarafından atılan binanın yapımına tayin nedeniyle ara verilmiş, ardından Vali Mehmet Memduh Bey temel yerini değiştirerek inşaatı yeniden başlatmıştır. Projesini Şahin Agopyan'ın çizdiği yapının inşası için Giresun'dan bir usta getirilmiş ve dört yıl süren çalışmaların ardından okul binası 19 Haziran 1894 tarihinde tamamlanmıştır. Binanın açılış töreni Vali Halil Rifat Paşa tarafından gerçekleştirilmiştir.
Sivas Kongresi ve Tarihsel Önemi
Milli Mücadele ve cumhuriyet tarihinde önemli bir konuma sahip olan bina, 4-12 Eylül 1919 tarihleri arasında gerçekleştirilen Sivas Kongresi'ne ev sahipliği yapmıştır. Mustafa Kemal Atatürk ve Heyet-i Temsiliye bu binayı bir dönem karargâh olarak kullanmıştır. Cumhuriyetin ilanının ardından, 1924 yılından itibaren sırasıyla Sivas İdadisi, Sivas Mekteb-i Sultânîsi ve Atatürk'ün direktifleriyle Sivas Lisesi adını alan kurum, Anadolu liseleri içerisinde sembol bir mektep kimliği kazanmıştır. Temsil heyetinin Ankara'ya gitmesinin ardından bina kısa bir süre astsubay okulu olarak hizmet vermiş, bu okulun Tokat'a taşınmasıyla yeniden lise olarak kullanılmaya devam etmiştir.
Mimari Özellikleri
Geç Osmanlı Dönemi sivil mimari örneklerinden biri olan yapı, üç katlı ve iç avlulu olarak tasarlanmıştır. Dış cephesinde taş, iç mekânlarında ise ahşap ana malzeme kullanılmıştır. İki katlı yapının alt katında derslikler ve mescit yer alırken; iki müdür odası, idare odası ve konferans salonu üst katta bulunmaktaydı. Binanın alt katındaki iki büyük odadan soldaki okulun camisi olarak kullanılmış olup duvarlarında kufi yazı yer almaktaydı. Yapının İstasyon Caddesi'ne bakan giriş kapısı 1930 Eylül'ünde inşa edilmiş olup, Taşlı Sokak'a bakan asıl giriş kapısı ise Sivas Kongresi'nin yıldönümlerinde ziyaretçilere açılmaktadır.
Müze Dönemi ve Atatürk'ün Odası
Sivas Lisesi'nin 1970-1971 öğretim yılında Taşlı Sokak'taki yeni kampüsüne taşınmasıyla birlikte tarihi bina Kongre Müzesi olarak hizmet vermeye başlamıştır. Günümüzde Sivas Kongresi'nin gerçekleştirildiği salon ve Mustafa Kemal Atatürk'ün yatak odası özgün haliyle muhafaza edilmektedir. Ayrıca Atatürk, eşi Latife Hanım ile birlikte Sivas'a geldiğinde bu binada konaklamış ve ağırlanmıştır.