Dağların Arasında Saklı Bir Coğrafya: Sason
Sason, Batman ilinin dağların arasında kurulmuş son derece eski ve köklü bir yerleşim birimidir. İlçe merkezi, görkemli Helkıs Dağı'nın eteklerine kurulmuş olup, ilçenin girişinde ziyaretçileri şifalı içmeler karşılamaktadır. Coğrafi yapısı itibarıyla oldukça dağlık olan Sason'un bir tarafı Kozluk üzerinden Bitlis'e uzanırken, diğer tarafı ise geniş Muş Ovası'na açılmaktadır. Bölgenin en yüksek noktası olan ve yaklaşık 3000 metre yükseltiye sahip Mereto Dağı, Diyarbakır havzasından bile net bir şekilde görülebilen muazzam bir doğal yapıdır. İlçenin toplam yüzölçümü 706 kilometrekare olup, deniz seviyesinden ortalama yüksekliği ise 885 metredir.
Çok Kültürlü Tarihsel Arka Plan ve Sasun Destanı
Ermenice kökenli olan Sasun ve Sanasunk isimleri, 3. yüzyıldan itibaren Ermeni, Bizans, Süryani ve Arap kaynaklarında kayıt altına alınmıştır. Tarihsel Sasun bölgesi, günümüzdeki sınırlarına ek olarak komşu Mutki ve Kozluk (Hazzo) ilçelerini de kapsamaktaydı. Bu köklü coğrafya, tarih boyunca Kürt, Arap ve Ermeni halklarının bir arada yaşadığı çok kültürlü bir yapıya ev sahipliği yapmıştır. Ermeni halk edebiyatının en önemli eserlerinden biri olan ve 10. yüzyıl civarında Mısır ile Irak'ın Arap hükümdarlarıyla olan ilişkileri konu edinen ünlü 'Sasuntsi Tavit' (Sasun'lu Tavit) destanı da bu bölgenin adını taşımaktadır. Destan, bünyesinde Asurlular dönemine kadar uzanan çok daha eski efsanelerin izlerini barındırır.
19. Yüzyıl Gelişmeleri ve Toplumsal Hareketler
19. yüzyılın sonlarına doğru Sason, çeşitli siyasi örgütlenmelerin ve isyanların odağı haline gelmiştir. Hınçak partisinin yönlendirmesiyle 1891 yılında başlayan 1. Sason İsyanı, kısa bir süre sonra Taşnak (Ermeni Devrimci Federasyonu) örgütünün denetimine girmiştir. Bölgedeki başkaldırı ve hareketlilikler 1904 yılına kadar aralıklarla devam etmiş, nihayetinde Batılı devletlerin dışarıdan müdahalesiyle sona ermiştir. İsyanın elebaşı olarak yakalanan ve yargılama sonucunda idam cezasına çarptırılan Antranik Ozanyan da yine bu dış müdahalelerle affedilerek cezası sürgüne dönüştürülmüş ve yurt dışına gönderilmiştir.
Cumhuriyet Dönemi ve İdari Yapısal Değişimler
Cumhuriyet döneminin başlarında idari olarak Muş iline bağlı bir ilçe olan Sason, daha sonra Siirt iline bağlanmış, ardından 1935 yılında yeniden Muş ilinin bir parçası yapılmıştır. Sason, kendisine bağlı olan ve adı Kozluk olarak değiştirilen Hazzo nahiyesi ile birlikte 1938'de iki ayrı ilçe olarak tekrar Siirt iline bağlanmıştır. Son idari değişiklik ise, 16 Mayıs 1990 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 3647 sayılı kanunla gerçekleşmiştir. Bu kanun uyarınca Batman'ın il statüsü kazanması üzerine Sason, Batman iline bağlanarak bugünkü idari yapısına kavuşmuştur.