Şar veya antik dönemdeki adıyla Komana (Comana), tarihte Kapadokya ve Kataonya bölgelerine bağlı olan, günümüzde ise Adana ilinin en kuzeyindeki Tufanbeyli ilçesinin Şarköy köyü sınırlarında yer alan çok önemli bir antik yerleşim ve ören yeridir. Tarihi geçmişinde Hititler tarafından kullanılan dini bir merkez olarak bilinen kent, Çukurova bölgesinde hüküm süren Hititler dönemi dini krallığı Kizzuwatna'nın (Kizzuvatna) en önemli şehirleri ve başkentleri arasında anılmaktadır. Pontus'taki adaşı ile karışmasını önlemek amacıyla antik dünyada sıklıkla Comana Chryse (Altın Komana) veya Aurea şeklinde de adlandırılmıştır.
Kutsal Şehir Hieropolis ve Ma Tanrıçası Tapınağı
Antik yazılı kaynaklarda ve coğrafyacıların yazıtlarında Hieropolis (kutsal şehir) sıfatıyla anılan kent, ününü Suriyeli Ay tanrıçası Enyo veya yerel dildeki adıyla Ma'ya adanmış olan görkemli tapınağına borçludur. Tarihin en önemli coğrafyacılarından Strabon ve ünlü Romalı lider Jül Sezar tarafından da ziyaret edilmiş olan kent, Sarus (Seyhan) nehrinin derin bir vadisindeki özel konumu ile dikkat çekmektedir. Tapınak hizmetleri, büyük Asya doğa tanrıçası Ma-Enyo ritüellerinin en üst düzeyde uygulandığı dönemlerde binlerce "hierodouloi" (tapınak kölesi) tarafından yürütülmüştür. Bu görkemli tapınağın giderlerini karşılamak üzere ayrılan arazilerin geliri kraliyet bütçesini bile aşmakta olup, kentin yönetimi her zaman kraldan sonra gelen ve Kapadokya kraliyet ailesine mensup olan baş rahip tarafından üstlenilmiştir. Strabon döneminde tapınak bünyesinde görev yapanların sayısının 6.000'i aştığı ve bunlar arasında birçok Pers kökenli kişinin olduğu bilinmektedir.
Orestes Efsanesi ve Komana İsminin Kökeni
Antik bir rivayete göre Orestes, kız kardeşiyle beraber Tauropolos Artemis'in kutsal ritüellerini Taurik İskitya'dan buraya taşımıştır. Orestes'in çektiği acıların son bulmasının bir anısı olarak başından kestiği saçlarını buraya bırakması üzerine, Yunanların halk etimolojisine göre kente saç anlamına gelen Grekçe kökenden esinlenilerek Komana adı verilmiştir.
Roma İmparatorluğu Dönemi ve Piskoposluk Tarihi
Roma İmparatorluğu döneminde tapınak Bellona'ya adanmış ve Bithynialı asilzade Lycomedes baş rahip olarak göreve getirilmiştir. İmparator Caracalla tarafından bir Roma kolonisi seviyesine yükseltilen Komana, Hristiyanlığın resmi din olarak kabul edilmesine kadarki süreçte sonraki imparatorlardan da büyük hürmet görmüştür. Kent, Hristiyanlık döneminde de önemini yitirmeyerek Küçük Asya'da bir Roma Katolik itibari piskoposluğu olmuştur. Birinci İznik Konsili'ne (MS 325) piskoposu Elpidius katılmış, MS 451 yılındaki Kalkedon Konsili'nde ise piskoposu Heraclius yer almıştır. Piskoposluk, o dönemde İkinci Ermenistan'ın metropolü Melitene'ye (Malatya) bağlı bir suffragan olarak varlığını sürdürmüştür. Hristiyan inanışına göre Vaftizci Yahya'nın başı da 9. yüzyılda bu kentte bulunmuştur.
Günümüze Ulaşan Kalıntılar ve Tarihi Kırık Kilise
Şar antik kentinde günümüzde görülebilen arkeolojik kalıntılar arasında Seyhan nehrinin sol kıyısındaki antik tiyatro, oldukça güzel bir Roma kapısı ve çok sayıda yazıt bulunmaktadır. Septimius Severus döneminde Caesarea-Mazaca'dan (Kayseri) Melitene'ye (Malatya) giden askeri bir yol haline getirilen eski güzergahın Kemer köyündeki köprüsü ve çeşitli kilometre taşları da bölgedeki önemli kalıntılardandır. Kentte 1968 yılında gerçekleştirilen kazılarda gün yüzüne çıkarılan en mühim yapı Kırık Kilise'dir. Kesme taştan inşa edilmiş dikdörtgen planlı kilisenin alt katında, MS 311 yılına tarihlenen Senatör Aurelius Cladius Hermodorus'a ait bir mezar ve buna ait kitabe yer almaktadır. Kilisenin üst cephesi üçgen alınlıklı olup semerdam bir çatıya ve üstünde tonozlu üç pencereye sahiptir.