Sapanca'nın Köklü Tarihi ve Geçmişten Günümüze Yolculuğu
Bilinen yazılı belgelere göre MÖ 1200 yılında Frigyalıların bölgeye gelmesiyle bir yerleşim yeri olarak anılmaya başlayan Sapanca, gerçek anlamda MÖ 378 yılında Bitinya Krallığı tarafından kurulmuştur. İlk defa 391 senesine ait Lazca bir kaynakta Siphonensis Lacus ismiyle geçen bölge, Doğu Roma İmparatorluğu döneminde Buanes, Sofhan ve Sofhange adlarıyla anılmıştır. 1075 tarihinde Anadolu Selçukluları'nın bölgeye gelmesiyle Ayan ve Ayanköy adıyla anılmaya başlayan yerleşim, Haçlı Seferleri sonrasında yeniden Bizans İmparatorluğu'nun denetimine geçmiştir. Ünlü seyyah Evliya Çelebi'nin 1640 yılında Erzurum seyahatine giderken kasabadan geçmesiyle kaleme aldığı notlara göre; İzmitli bir ihtiyarın bölgedeki orman ve çalıları temizleyerek saban yürütmesiyle kurulan 'Sabancı Koca' köyü, zamanla mamur bir hale gelmiş ve Kanuni Sultan Süleyman zamanında kasaba statüsüne kavuşmuştur.
Mimar Sinan Eserleri ve Tarihi Yapılar
Osmanlı döneminde gelişen kasabada, Sarı Rüstem Paşa tarafından yaptırılan ve imaretlerinin tamamı Mimar Sinan yapısı olan 170 ocaklı han, güzel bir cami, hamam ve çarşı inşa edilmiştir. İlçedeki bir diğer Mimar Sinan eseri ise Pertev Paşa Hanı'dır. Bu önemli hayrat eserlerinin büyük çoğunluğu Rüstem Paşa'ya ait olup, vakfın mütevellisi tarafından idare edilmiştir. İlçenin tarihi kültürel ögeleri arasında, bir dervişin hayır duası bereketiyle pişen, kırk gün dursa dahi kuruyup küflenmeyen ve lezzetini kaybetmeyen ünlü Sapanca somunu ile meşhur beyaz kirazı dikkat çekmektedir. Sapanca, 1837 yılında II. Mahmut döneminde Adapazarı'nın kaza merkezi yapılmasıyla buraya nahiye olarak bağlanmıştır.
Coğrafi Konumu, İklimi ve Yeryüzü Şekilleri
Sakarya iline bağlı bir ilçe olan Sapanca, 173 km²lik yüzölçümü ile ilin alan olarak en küçük, buna karşın nüfus yoğunluğu en fazla olan ilçesidir. Deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 56 metre olan ilçenin kuzeyinde Sapanca Gölü, doğusunda Arifiye, güneyinde Samanlı Dağları, Geyve ve Pamukova ilçeleri, batısında ise Kocaeli'nin merkez ilçesi İzmit yer alır. Akdeniz iklimi ile Karadeniz iklimi arasında geçiş özelliği gösteren bölgede yıllık ortalama sıcaklık 14,3 °C'dir. Yeryüzü şekilleri bakımından engebeli olan güney kesimini Samanlı Dağları oluştururken, kuzey kesimini ise dağlardan inen derelerin taşıdığı alüvyonlarla oluşmuş dağ eteği ovası kaplar. İstanbul Deresi, Kurtköy Deresi, Mahmudiye Deresi ve Sakarya Nehri ile birleşen Akçay Deresi bölgenin en önemli dereleridir. Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın Sapanca Gölü'nden geçmesi nedeniyle birinci derece deprem bölgesi olan ilçe, fay hattının göl içinden geçmesi sayesinde yerleşim alanlarında depremlerden daha az etkilenmiş ve 17 Ağustos 1999 depremini az hasarla atlatmıştır.
Ulaşım Tarihi ve Modern Turizm Gelişimi
Tarih boyunca önemli bir güzergah olan tarihi İzmit - Bolu yolu Sapanca'dan geçmekteydi. Kâtip Çelebi'nin Cihannümâ adlı eserinde ve 19. yüzyılın ilk yarısında Charles Texier tarafından betimlendiği üzere, bu yol eskiden gölün dar kıyısındaki kumlar üzerinden yarım mil boyunca su içinden geçmekte ve sular yükseldiğinde zorlu anlar yaşatmaktaydı. 1890 yılında ilçeye demir yolunun gelmesiyle bu dar kıyıdan yarma açılmış, Cumhuriyet döneminde ise kara yolu yamaçların gerisinden geçirilerek ulaşım kolaylaştırılmıştır. 1950'lerde E5 Karayolu'nun karşı kıyıdan geçmesiyle geçici bir süre önemini yitiren ilçe, 1989 yılında TEM Otoyolu'nun açılmasıyla tarihi önemine yeniden kavuşmuştur. İstanbul ve civar kentlere yakınlığı ve doğal yeşilliğiyle popülerleşen Sapanca; Kırkpınar, Maşukiye ve Kartepe gibi bölgelerdeki turistik tesisleri, 5 yıldızlı spa otelleri ve son yıllarda yaygınlaşan izole villa ve bungalov turizmiyle modern bir tatil beldesi haline gelmiştir.