Pamfilya'nın Görkemli Başkenti: Perge Antik Kenti
Antalya il merkezinin 18 kilometre doğusunda, Aksu ilçesi sınırları içerisinde yer alan Perge Antik Kenti (Yunanca: Πέργη), bir zamanlar Pamfilya bölgesine başkentlik yapmış son derece önemli ve tarihi bir kenttir. Akropolisinin Tunç Çağı döneminde kurulduğu düşünülen bu yerleşim yeri, Helenistik dönem boyunca eski dünya içerisindeki en zengin ve güzel şehirler arasında gösterilmiştir. Ünlü Yunan matematikçi Pergeli Apollonius'un da memleketi olan Perge, Hititler döneminde ise "Parha" adıyla bilinmekteydi.
Tarih Öncesi Çağlardan Hitit Anlaşmalarına Uzanan Geçmiş
Perge'nin tarihi, tarih öncesi çağlardan itibaren yerleşime son derece elverişli olan Pamfilya ovasının tarihiyle birlikte incelenmektedir. Akropolis platosu üzerinde yürütülen arkeolojik araştırmalar, bu alanın M.Ö. 4000 veya 3000 yıllarından itibaren kesintisiz olarak yerleşim yeri olarak kullanıldığını ortaya koymuştur. Cilalı Taş Devri ve Bakır Çağı dönemlerine tarihlenen obsidyen ve çakmak taşı buluntuları, kentin prehistorik önemini kanıtlamaktadır. Hattuşaş kazılarında 1986 yılında bulunan ve M.Ö. 1235 yılı civarına tarihlenen tunç levha üzerindeki anlaşma metninde; Hitit Kralı IV. Tuthaliya ve vassal kral Kurunta arasındaki uzlaşıda Parha (Perge) şehrinin sınırlarının Kaštarja Nehri ile çizildiği ve bağımsızlığını koruduğu belgelenmiştir.
Mitolojik Kurucular ve Şehrin Yerel Kimliği
Truva Savaşı'nın ardından Mopsus ve Kalchas önderliğindeki Helenli Akhalıların Pamfilya bölgesine gelerek Perge'yi kurdukları yönünde söylenceler mevcuttur. M.Ö. 120/121 yıllarına tarihlenen ve antik kentteki Helenistik kulelerin arkasındaki avluda bulunan Ktistes (kurucu) heykel kaidelerinde Mopsus, Kalkhas, Riksos, Labos, Machaon, Leonteus ve Minyasas gibi Akhalı kahramanların adları şehrin kurucuları olarak yazılıdır. Şehir sikkelerinde kentin baş tanrıçası Artemis Pergaia her zaman "Wanassa Preiis" olarak geçmektedir ve bu ismin kentin yerel adı olan "Preiis" veya "Preiia" kelimesinden geldiği tahmin edilmektedir. Tarihçi Strabon'un aktardığı üzere Pamfilya diyalekti antik Helenler için yabancıyken; Perge, Syllion and Aspendos gibi şehirler Pamfilya diyalekti ile Helence konuşurken, Side ve çevresinde Luvi dil grubuna bağlı Sidece etkinliğini sürdürmüştür.
Büyük İskender Dönemi ve Sonrasındaki Paylaşımlar
M.Ö. 334 yılında Granikos Savaşı'nı kazanarak Küçük Asya'yı Ahameniş İmparatorluğu egemenliğinden kurtaran Büyük İskender, ordusuyla birlikte kıyı şeridini takip ederek Perge'ye ulaşmıştır. Şehir, güçlü sur sistemlerine sahip olmasına rağmen Makedonya ordusuna karşı savaşmayı tercih etmemiş ve kapılarını savaşsız bir şekilde açmıştır. İskender'in ardından yapılan Apameia Antlaşması sonrasında Pamfilya bölgesi ikiye bölünmüş; Bergama Krallığı Aksu (Kestros) Nehri sınır olacak şekilde batı Pamfilya bölgesine ve Perge'ye sahip olmuştur. Romalı yazar Livius'un aktardığına göre, Roma Konsülü Cn. Manlius Vulso şehri ele geçirmek istediğinde; kentin son derece güçlü savunma sistemleri ve Selevkos garnizonunun varlığı nedeniyle Pergeliler savaşsız teslim olmak adına Kral Antiochos'tan izin talep etmişlerdir.