Coğrafi Konumu ve Genel Özellikleri
Özalp, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Van ilinin sınır ilçelerinden biridir. Türkiye ile İran sınır kapısının bulunduğu Saray ilçesi ile Van il merkezi arasında yer almaktadır. Ortalama yüksekliği deniz seviyesinden 2.006 metre olan ilçenin yüzölçümü ise 1.430 kilometrekaredir. Ulaşım ağları açısından stratejik bir konumda bulunan Özalp'ten Van-Sufiyan demiryolu geçmektedir. Coğrafi sınırları içerisinde, Gürpınar sınırına yakın konumda yer alan Akgöl bulunmaktadır.
Özalp'in Tarihçesi ve Geçmişi
Özalp ilçesi, tarih boyunca birçok farklı medeniyete ev sahipliği yapmış kadim bir yerleşim yeridir. Bölgede sırasıyla Urartular, Persler, Bizanslılar, Emeviler, Selçuklular, Sökmenler, Moğollar, Karakoyunlular ve Akkoyunlular değişik dönemlerde hakimiyet kurmuşlardır. İlçe sınırları içerisinde halk arasında 'gort' adıyla anılan tarihi harabeler yer almakta olup, yapılacak arkeolojik kazılarla geçmiş medeniyetlere dair daha gerçekçi bilgilerin elde edilmesi beklenmektedir. Tarihi eser kaçakçılarının yaptığı kazılarda ortaya çıkan mezarların gün doğusu yönüne bakması, halk arasında burada yaşayan eski toplulukların güneşe taptığı inancını doğurmuştur.
Osmanlı Dönemi ve İdari Değişim
Bölge, Selçuklu Sultanı Alparslan'ın 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'ndeki zaferinden sonra Bizans hakimiyetinden kurtularak Selçuklu kontrolüne girmiştir. Daha sonra Safevilerin eline geçen topraklar, 1555 yılında Kanuni Sultan Süleyman'ın Safevileri mağlup etmesiyle Osmanlı hakimiyetine katılmıştır. Eski adı 'Mahmudiye' olan yerleşim, 1869 yılında Hakkâri sancağına bağlanarak kaza statüsü kazanmıştır. 1948 yılına gelindiğinde ilçe merkezi Saray'dan Kargalı köyüne taşınmış ve bu yeni merkeze Özalp adı verilmiştir. Eski merkez olan Saray ise nahiye teşkilatına dönüştürülmüştür. Kargalı ismi ise günümüzde ilçe merkezinin güneyinde yer alan ve Özalp Çayı ile ayrılan mahalleye verilmiştir.
Ekonomi ve Küçükbaş Hayvancılık
Özalp, Van genelinde hayvancılık potansiyeli en yüksek olan ilçelerin başında gelmektedir. İlçede küçükbaş hayvancılık oldukça gelişmiştir ve en çok Akkaraman ile Morkaraman koyun ırkları yetiştirilmektedir. Bu yoğun hayvancılık faaliyetleri, ilçede peynir ve yoğurt üretimi başta olmak üzere süt ürünleri sektörünün en önemli gelir kaynağı olmasını sağlamıştır.
Zengin Özalp Mutfağı ve Yöresel Lezzetler
İlçenin mutfak kültürü, Doğu Anadolu'nun geleneksel tatlarını en özgün haliyle sunmaktadır. Özalp'ta en sık tüketilen yöresel yemekler arasında çiriş pilavı, tandırda Van balığı, kurut aşı, Kürt köftesi, keledoş, Acem köftesi ve ayran aşı çorbası bulunmaktadır. Ayrıca soğan, salça, baharat ve sıvı yağın kavrulmasıyla başlayan; ardından doğranmış patates, mürdüm eriği, kayısı, bulgur ve önceden haşlanmış siyah mercimek eklenerek pişirilen yöresel 'kırdık' yemeği ilçenin en meşhur lezzetlerindendir.
Geleneksel Özalp Otlu Peyniri ve Çöreği
Van piyasasında en fazla satılan üç peynirden biri olan Özalp otlu peyniri, hem taze hem de küplerde saklanarak tüketilir. İlçede koyun ve inek yoğurdu üretimi de oldukça yaygındır. Özellikle koyun yoğurdu, bozulmasını önlemek ve tadını güzelleştirmek amacıyla otlu peynir gibi toprak altına gömülerek 5 ay boyunca bekletilmektedir. Bu yöntem ticari amaçla değil, sadece ailelerin kendi tüketimi için uygulanır. Kahvaltılarda ise meşhur Van çöreğinin yanı sıra ekmek hamuruna koyun tereyağı eklenip üzerine yumurta akıyla karıştırılmış susam serpilerek tandırda pişirilen yöresel 'Özalp çöreği' tercih edilir. Tatlı olarak ise Van pastası, Özalp pastası, kaşık tatlısı, eğdek tatlısı ve çatal tatlısı yapılmaktadır.