Orhan Gazi Külliyesi, Bursa'da 14. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı sultanı Orhan Gazi tarafından yaptırılan tarihi bir yapılar topluluğudur. İki nehir arasındaki bir tepede kurulan Bizans yerleşiminin kuzeydoğusuna inşa edilen bu yapılar, o devirde bir kale-kent niteliğindeki Bursa'da Bizans surları dışında kurulacak yeni bir kentin ilk çekirdeğini oluşturmuştur. Külliye, günümüzde tarihi Hanlar Bölgesi'nin merkezinde yer almaktadır.
Külliyenin geçmişi, 1326 yılında Bizans kale-kenti olan Bursa'nın Osmanlılar tarafından fethedilmesine uzanır. Fethin hemen ardından kalenin karşısında bulunan ve Gökdere'nin bataklık hale getirdiği alanlar kurutularak külliye yapıları inşa edilmiştir. İnşa edilen bu yapıların etrafı ise o dönemde "Aşağı Hisar" olarak adlandırılan koruyucu bir duvar ile çevrilmiştir.
Külliyeyi Oluşturan Yapılar
Külliye bünyesinde bir cami (Orhan Gazi Camii), bir medrese, bir imaret, bir hamam ve Emir Han adında bir han inşa edilmiştir. Bu yapılardan medrese yıkılmış, imaret ise yıkılarak yerine 19. yüzyılda Belediye Binası yapılmıştır. Tarihi hamam günümüzde Aynalı Çarşı adıyla çarşı olarak faaliyetine devam etmekte, ana yapı olan Orhan Gazi Camii ise inanç turizmi ve ibadete etkin olarak hizmet vermektedir. Orhan Gazi'nin külliyeyi sur dışına imar etmesiyle getirdiği bu kentleşme yaklaşımı, kendisinden sonraki sultanlar tarafından da uygulanmıştır.
Mimari İlkler ve UNESCO Mirası
Osmanlı Beyliği'ne özgün bir tasarım olan ve "Bursa tipi" olarak da bilinen "tabhaneli cami planı" ilk kez bu külliyenin ana yapısı olan Orhan Camii'nde uygulanmıştır. Bu eşsiz özellikleri sayesinde külliye, 2014 yılında "Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu" Dünya Miras Alanı'nın bir parçası olarak UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir. Ayrıca bir söylenceye göre, Karagöz ile Hacivat da bu külliyenin inşasında çalışan ustalar arasında yer almaktadır.