Menteşe Höyüğü'nün Tarihsel Önemi ve Konumu
Menteşe Höyüğü, Bursa il merkezinin doğu-kuzeydoğusunda, Yenişehir Ovası'nın kuzeybatısında yer alan ve Menteşe Köyü'nün yaklaşık 500 metre güneybatısında konumlanan bir höyüktür. Ilıpınar Höyüğü'ne 25 km mesafede bulunan bu tarihi alan, 100 x 4 metre boyutlarındadır. Höyüğün birkaç yüz metre yakınında, yakın zamanlara kadar bataklık olan ve antik çağlarda geniş bir alana yayılan eski bir göl alanı mevcuttur. Menteşe Höyüğü, 19.09.2002 tarihinde 9343 tescil numarasıyla tescillenerek koruma altına alınmıştır. Höyüğün ana toprağının bir metre üstüne kadar çıkan en eski tabakasından elde edilen bulguların radyokarbon tarihlemesi MÖ 6.500 – 6.400 yıllarını göstermektedir. Bu tarihleme, yerleşimin MÖ 7. binyılın ikinci yarısından itibaren başladığını ortaya koymakta ve Menteşe Höyüğü'nü Orta Anadolu'nun Orta Neolitik Çağ'ına yerleştirmektedir.
Arkeolojik Kazılar ve Araştırma Süreci
Höyükteki ilk araştırmalar, Hollanda Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü adına James Mellaart tarafından 1960 yılında, David French tarafından ise 1961 yılında yüzey araştırmaları şeklinde gerçekleştirilmiştir. Sistemli kazı çalışmaları ise Hollanda Arkeoloji Enstitüsü (NIT) ve bu kuruluşa bağlı Hollanda Yakındoğu Enstitüsü (NINO) öncülüğünde yürütülen, Tarım Devrimi'nin Yakındoğu'dan Avrupa'ya yayılmasında Kuzeybatı Anadolu'nun işlevini belgelemeyi amaçlayan uzun soluklu projenin ikinci adımı olarak başlatılmıştır. Ilıpınar Höyüğü kazılarının ardından başlatılan bu çalışmalar, 1997 yılında Jacob Roodenberg başkanlığındaki Ilıpınar kazı ekibi ve İzmit Müzesi katılımıyla yürütülmüştür. Kazılar sonucunda gün yüzüne çıkarılan tüm taşınabilir buluntular günümüzde İznik Müzesi bünyesinde sergilenmektedir.
Tabakalanma ve Prehistorik Bulgular
Menteşe Höyüğü'nde yapılan sondaj çalışmalarında kültür dolgusunun 5,5 metre derinlikte olduğu tespit edilmiş, ancak kazılarda henüz ana toprağa ulaşılamamıştır. Yüzeyden itibaren 30 cm derinlikten sonra, arazideki çok sayıdaki tarla faresinin yuva açma faaliyetleri sebebiyle Roma dönemi buluntuları ile prehistorik buluntular birbirine karışmış halde saptanmıştır. Höyükte tam olarak kesinleşmemekle birlikte üç ana tabaka ayırt edilmektedir: Ilıpınar VA tabakasına benzerliğiyle Erken Kalkolitik Çağ'a tarihlenen en üstteki 1. tabaka, sadece yanık dolgular içeren 2. tabaka ve Geç Neolitik Çağ'a tarihlenen 3. tabaka. En eski tabakadan elde edilen dolgular arasında kırık çakmak taşları, kemik ve boynuz aletler, öğütme taşları, hayvan kemikleri ile çanak çömlek parçaları yer almaktadır. Bu bulgular bir bütün olarak ele alındığında, Menteşe Höyüğü yerleşiminin komşusu Ilıpınar Höyüğü'nden birkaç yüzyıl daha eskiye dayandığı anlaşılmaktadır.
Mimari Yapı ve Gömüt Gelenekleri
Höyükte açığa çıkarılan mimari kalıntılar arasında bir avlunun ortasında konumlanmış fırın, kare biçimli ocak, yağmur suları ile atık suların tahliyesi için açılmış özel kanallar, yoğun yanık alanlar ve taş yığınları tespit edilmiştir. Yuvarlak ya da oval planlı, basit dal örgülü ve çukur tabanlı bu mimari gelenek; Ulubat Gölü kıyısındaki Aktopraklık Höyük, İstanbul yakınlarındaki Fikirtepe ve Pendik'teki (Temenye) prehistorik yerleşim mimarisiyle paralellik göstermektedir. Höyükteki tüm gömütler en üstteki 1. tabakada keşfedilmiştir. Bulunan 8 gömütün 3'ü çocuklara, 5'i ise yetişkin bireylere aittir ve tamamı oval çukurlara hocker (ana rahmindeki pozisyon) biçiminde gömülmüştür. Bir çocuk mezarında saptanan boncuklar ve iki kaba yapılı çanak çömlek haricinde mezar hediyesine rastlanmamıştır. Bir kadının mezarındaki çürümüş ahşap parçaları, ölülerin ahşap kalaslar üzerine yatırılarak gömüldüğünü göstermektedir. İskelet analizleri, yaklaşık 1,55 metre boylarındaki brakisefal ırka mensup bu insanların çoğunda eklem ve kemik rahatsızlıkları olduğunu, kadın ve erkek arasında belirgin boy farkı bulunmadığını ve diş aşınmalarının hem tarımcı hem de avcı-toplayıcı toplulukların izlerini taşıdığını göstermektedir. Çanak çömlek ve gömüt gelenekleri, höyükteki yerleşimin Ilıpınar Höyüğü VA tabakası kültürüyle aynı olduğunu doğrulamaktadır.