Mangana'nın Konumu ve Kökeni
Bizans dönemi Konstantinopolis'inin en doğu ucunda yer alan Mangana, tarihi yarımadanın önemli mahallelerinden biriydi. Konum itibarıyla Büyük Saray'ın hemen kuzeyinde, Byzantion'un antik akropolisi ile İstanbul Boğazı arasında uzanan bu bölge, adını askeri makineler için inşa edilmiş büyük bir cephanelikten (mangana) almaktadır. Büyük Saray'la olan yakın ilişkisi nedeniyle Bizans imparatorları burada çeşitli yapılar inşa ettirmiştir. İmparator I. Mihail Rhangabe'nin (h. 811-813) konutunun bulunduğu bu alan, daha sonra İmparator I. Basileios (h. 867-886) tarafından imparatorluk mülküne dönüştürülmüş ve "megas kourator" unvanına sahip yöneticilerce idare edilmiştir. Eyaletlerdeki imparatorluk mülklerinin de gözetimini içeren bu idareden elde edilen gelirler, saray masraflarının karşılanmasında ve askeri seferlerin ikmalinde kullanılmıştır.
IX. Konstantinos Monomakhos Dönemi ve Aya Yorgi Manastırı
Mahalle, İmparator IX. Konstantinos Monomakhos (h. 1042-1055) döneminde büyük bir imar faaliyetine sahne olmuştur. İmparator; burada Aziz Yorgi'ye (Aya Yorgi) adanmış, geniş bahçeler ve bir avluyla çevrili görkemli bir manastır kompleksi inşa ettirmiştir. Bunun yanı sıra bölgeye bir hastane, bir saray, darülaceze, misafirhane ve bir hukuk okulu kazandırılmıştır. İmparator Monomakhos, Ocak 1055'te bu manastırdaki havuzda yıkanırken zatülcenpe (plörezi) yakalanarak vefat etmiş ve nihayetinde Aya Yorgi Manastırı'na gömülmüştür. Dönemin önemli isimlerinden, daha sonra Konstantinopolis Patriği olacak III. Konstantinos Leichoudes'e de bu bölgeden elde edilen gelirleri kapsayan "Mangana pronoiası" tahsis edilmiştir.
Manastırın Tarihsel Rolü ve Hac Merkezi Olması
İnşasından itibaren Bizans saray halkı, her yıl 23 Nisan'da gerçekleştirilen Aya Yorgi yortusunda manastırı düzenli olarak ziyaret etmeyi gelenek haline getirmiştir. Bu gelenek, Dördüncü Haçlı Seferi (1204) sırasında kesintiye uğramış ve Latin keşişlerin işgali 1261 yılındaki yeniden fethe kadar devam etmiştir. 1341-1347 Bizans İç Savaşı döneminde ünlü ilahiyatçı ve devlet adamı Demetrios Kydones, keşiş olmadan yaşama hakkı sunan adelphaton ayrıcalığıyla manastırdaki bir daireye çekilmiştir. Manastır, özellikle 14. yüzyılda bünyesinde barındırdığı Mesih'in Çilesi'ne ait kutsal emanetler sayesinde Rusya gibi uzak coğrafyalardan gelen Ortodoks Hristiyanlar için çok önemli bir kutsal hac merkezine dönüşmüştür.
Sarayın Yıkılışı ve Osmanlı Dönemi Yapılanması
Mangana'da yer alan imparatorluk sarayı, İmparator II. İsaakios Angelos (h. 1185-1195 ve 1203-1204) tarafından yıktırılmış olsa da Aya Yorgi Manastır kompleksi 1453 yılındaki İstanbul'un fethine kadar ayakta kalmıştır. Hatta tahttan feragat eden İmparator VI. İoannis Kantakouzenos da 1354'ten sonra bir süre bu mahallede keşiş olarak inzivaya çekilmiştir. İstanbul'un fethinin ardından manastır yapısı kısa bir süre dervişler tarafından kullanılmış, sonrasında ise Osmanlılar tarafından Topkapı Sarayı'nın inşası amacıyla yıktırılmıştır.