Mamak'ın Tarihsel Kökenleri ve Ahi Dönemi
Ankara'nın önemli ilçelerinden biri olan Mamak, zengin ve köklü bir geçmişe sahiptir. İlçenin asıl kuruluşu, 1200'lü yılların ikinci yarısına, Ankara'da hüküm süren Ahiler dönemine kadar uzanmaktadır. Ahi Hükûmeti döneminde, kurulan değişik mekanlar orayı kuran ve yöneten Ahi büyüklerinin isimleriyle anılırdı. Mamak bölgesinde kurulan çiftlik de bu doğrultuda kurucusu olan Ahi Mamak'ın adını taşımıştır. Ankara'nın Osmanlı egemenliğine geçmesinin ardından ise bu bölgedeki çiftliğe Tahir isminde bir komutan atanmış ve kaynaklarda kendisinden Tahir Mamak olarak bahsedilmiştir.
Antik Çağ ve Roma İmparatorluğu Dönemi
Mamak ve Kayaş çevresinde yapılan araştırmalar, Anadolu'nun oluşum tarihine ışık tutmaktadır. Kayaş'ta 1932 yılında Prof. Dr. Kurt Leuchs tarafından yapılan araştırmaların Anadolu'nun oluşumuna katkı sağladığı bilinmektedir. Ayrıca Hüseyin Gazi Dağı çevresinde Max Pfannenstiel tarafından gerçekleştirilen çalışmalarda, Mamak tarihine ışık tutacak nitelikte 5 cm'lik bir bıçak ve başka eşyalar bulunmuştur. Kutludüğün, Ortaköy, Gökçeyurt ve Kızılca çevresinde ise Romalılar dönemine ait bazı tarihî eser kalıntılarına rastlanmıştır. Kutludüğün Beldesi'nde bulunan bir tarihi eser günümüzde Anadolu Medeniyetleri Müzesi bünyesinde sergilenmektedir. Bölgedeki su kaynakları da Romalılar döneminde oldukça ünlüdür; Ankara'nın meşhur Roma hamamlarının suyu, M.Ö. 25 yılına dayanan Kayaş'taki Romalılar galerisinden gelmekte olup bu su kaynağı Cumhuriyet dönemine kadar Ankara'nın su kaynağı olmaya devam etmiştir. Romalılar döneminde Ankara'nın doğu kapısı olan Mamak'taki bu yollara ait mesafe taşları Ortaköy civarında bulunmuştur.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Ulaşım ve Tarım
Anadolu'nun Türkler tarafından ele geçirilmesiyle birlikte Nenek, Kızılca, Bayındır ve Kayaş gibi Türk obaları bölgeye yerleştirilmiş ve buradaki isimlerin tamamına yakını Türk obalarından alınmıştır. Ankara'nın Osmanlılar tarafından fethinden sonra Mamak Bölgesi, 'bölgenin meyve hanesi' olarak anılmaya başlanmıştır. Hatip Çayı istikametince kurulu olan onlarca su değirmeni, 1950'li yıllara kadar Ankaralılara hizmet vermiştir. Cumhuriyet dönemine gelindiğinde ise ulaşımda tarihi bir adım atılmış ve Ankara'nın ilk toplu taşıma aracı olan Ankara-Kayaş Banliyö Tren Hattı 1929 yılında kurulmuştur.
Planlı Yapılaşma ve Modern İlçe Kimliği
Mamak Bölgesi Ankara'nın ilk şehir planlamasında yer almasa da 1930'lu yıllardan itibaren Banliyö Tren Hattı üzerinde hızlı bir gecekondulaşma süreci yaşamıştır. 1950'li yıllarda dönemin Başbakanı Adnan Menderes'in talimatıyla büyükşehirlerin planlamasının yapılması istenmiş ve Demirlibahçe'de Menderes'in özel ilgisi ile planlı bir yapılaşma süreci başlatılmıştır. 1970'lerden 1990'lı yıllara kadar yaşanan yoğun göç neticesinde gecekondulaşan bölge, kendi sorunlarını çözmek adına ilk adımı atarak 29 Kasım 1983 tarihinde kabul edilen kanunla Çankaya ilçesinden ayrılıp bağımsız bir ilçe haline gelmiştir. 1984 yılında ilk belediye seçimleri yapılmış, 2008 yılında Kutludüğün ve Bayındır beldelerinin de katılmasıyla büyüyen Mamak, başkent Ankara'nın modern ve yaşanabilir bir ilçesi olma yolunda ilerlemektedir.