Kafkasya Cephesi'nin Tarihi Mücadelesi
Malazgirt Muharebesi (10-26 Temmuz 1915), I. Dünya Savaşı'nın Kafkasya Cephesi'nde gerçekleşen ve Osmanlı zaferiyle sonuçlanan son derece kritik bir mücadeledir. Rus İmparatorluğu ile Osmanlı Devleti'ni karşı karşıya getiren bu muharebede; Nikolay Yudeniç, Pyotr Oganovskiy, Enver Paşa ve Abdülkerim Paşa gibi komutanlar liderlik etmiştir. Yaklaşık 250.000 kişilik Rus gücüne karşı 30.000 kişilik Osmanlı gücüyle başlayan mücadele, daha sonra diğer bölgelerden katılan ve Rusların bilmediği 40.000'den fazla askerle güçlenmiş; 20 Temmuz'da Rusların Malazgirt'ten püskürtülmesiyle Osmanlı zaferiyle sonuçlanmıştır. Rus güçleri 26 Temmuz'da Malazgirt'i tamamen terk ederek Van'a çekilmiştir.
Muharebeye Yol Açan Öncül Askeri Gelişmeler
Sürecin başlangıcında 1 Kasım'da Rusların sınır hattını Bergmann Atağı ile geçmesiyle Erzurum-Sarıkamış ekseninde askeri hareketlilik yaşanmıştır. Strange komutasındaki 3. Piyade Alayı Çoruh'a taşınmış, Enver Paşa ise 3. Orduyu kendi komutasına alarak Sarıkamış Harekâtı'nı başlatmıştır. Ardından başlayan Van İsyanı üzerine Bitlis'te bulunan Kâzım Bey komutasındaki birkaç tabur Van'a gönderilmiştir. Rus Generali Yudeniç ise onlara karşı General Trukhin komutasında Baykal Kazakları ve Ermeni gönüllü tugayını yollamıştır. Güney kanadında Mirliva Halil Paşa'nın Bitlis çevresindeki güçlerini İran Cephesine taşımasıyla oluşan boşluktan yararlanan Ruslar ilerlemiş ve 11 Mayıs'ta Malazgirt şehri düşmüştür. 17 Mayıs'ta ise Rus kuvvetleri Van'a girmiş ve Aram Manougian'ın vali olarak atandığı geçici Ermeni hükümeti kurulmuştur.
Stratejik Karşı Hücum ve Osmanlı Zaferi
10 Temmuz'da General Oganovsky, Osmanlı kuvvetlerinin bölgede zayıf olduğunu düşünerek Malazgirt'in batı kanadındaki tepeleri ele geçirmek için 3'te 1 oranında sayıca üstün bir kuvvetle saldırı başlatmıştır. Ancak doğrudan Enver Paşa'ya bağlı olarak güneye konumlandırılmış olan Tuğgeneral Abdülkerim Paşa komutasındaki "Sağ Kanat Grubu", Rusların haberdar olmadığı diğer bölgelerdeki 40.000'i aşkın askerle birlikte 16 Temmuz'da büyük bir karşı hücum başlatmıştır. Osmanlı ordusu, General Oganovsky'yi Malazgirt'e gerilemeye zorlamış ve Rus ordusunun yük vagonu trenini ele geçirmiştir. Çatışmalar sonucunda 20 Temmuz'da Ruslar Malazgirt'ten püskürtülmüştür.
Geri Çekilme ve Savaşın Sonrası
Muharebenin ardından Rusya tarafının zayiatı yaklaşık 10.000, esir sayısı ise 6.000 olarak rapor edilmiştir. Haberleşme sorunları nedeniyle birliklerinin çekildiğini geç öğrenen General Yudeniç'in karşısında, General Oganovski Adilcevaz'a geri çekilmek zorunda kalmıştır. Tatvan'da bulunan General Şarpantiye ile General Nazarbekov da fazla dayanamayarak Adilcevaz'a doğru çekilmiş, buradaki tüm Rus birlikleri daha sonra Adilcevaz'ı da terk ederek Van'a doğru geri çekilmiştir. Aynı yılın Eylül ayından sonra Malazgirt yeniden Ruslarca istila edilmiş olsa da General Yudeniç bunu sürdürecek geniş kuvvetlere sahip olamamıştır.