Limonlu Çayı (antik adıyla Lamos veya Lamus, halk arasındaki adıyla Lamas Çayı), kaynağını Toros Dağları'ndan alan ve Mersin ili sınırlarında yer alan 130 kilometre uzunluğunda önemli bir akarsudur. Karaaydin yöresinde Yüğlük Dağı'ndan doğan çay, Aksıfat Deresi ile birleşerek Limonlu beldesinde Akdeniz'e dökülür. Yaklaşık 1500 kilometrekare büyüklüğündeki karstik alanın sularını toplayan bu akarsu, kar erimelerinin yanı sıra karstik kaynaklar tarafından da beslenmektedir. Evdirek, Susma ve Akçay ise nehrin en önemli kolları arasında yer alır.
Antik Dönem Kalıntıları ve Roma Su Kemeri Sistemleri
Limonlu Çayı'nın tarihi önemi sadece coğrafi yapısıyla sınırlı değildir. Akarsu üzerinde Roma dönemine ait üç adet su iletim sistemi tespit edilmiş olup, çay Limonlu beldesi yakınlarındaki antik Lamas kenti kalıntılarının hemen yanından geçmektedir. Antik dönemde Dağlık Kilikya (Kilikia Tracheia) ile doğudaki Düz Kilikya (Kilikia Pedias) arasındaki doğal sınırı çizen nehrin ağzında, geçmişte Lamotis bölgesinin başkenti olan Antiochia Lamotis şehri bulunmaktaydı.
İmparatorlukların Tarihi Sınırı ve Esir Değişimleri
Bizans döneminde Seleukia (Silifke) themasının doğu ucunu oluşturan nehir, Bizans İmparatorluğu ile Arap Halifeliği arasındaki sınır hattının da bir parçasıydı. 9. ve 10. yüzyıllar boyunca nehir, Arap ve Bizans imparatorlukları arasında esir değişimlerinin yapıldığı tarihi bir merkez olmuştur. Bu değişimlerden ilki 797 veya 805 yılında Halife Harun Reşid ve Bizans İmparatoru I. Nikiforos döneminde gerçekleşmiş ve 12 gün içinde 3.700 Arap tutuklu serbest bırakılmıştır. Son esir değişimi ise 946 yılında VII. Konstantinos ve Mutî döneminde yapılmış, 2.482 Müslüman erkek ve kadın serbest bırakılırken 230 kişi esarette kalmıştır.
Doğal Ekosistem ve Enerji Üretimi
Zengin bir biyoçeşitliliğe sahip olan Limonlu Çayı'nda Dere kayası, Siraz balığı, Karabalık, Çöpcü balığı ve Bıyıklı balık gibi çeşitli balık türlerinin yaşadığı bilinmektedir. Doğal güzelliklerinin ve tarihi mirasının yanı sıra nehir, günümüzde enerji üretimi için de kullanılmaktadır. Mersin'in Erdemli ilçesine bağlı Yeniyurt Köyü sınırları içerisinde nehir tipi üretim yapan 36 MW kurulu güce sahip Lamas III-IV Hidroelektrik Santrali (HES) yer almakta ve bu santral vasıtasıyla yıllık 98,98 GWh elektrik üretimi gerçekleştirilmektedir.