Lelusi Manastırı (Gürcüce: ლელუსის მონასტერი), tarihsel Palakatsio bölgesinde, günümüzde Kars ilinin Arpaçay ilçesine bağlı Taşbaşı köyünün sınırları içinde yer alan eski bir Gürcü manastırıdır. Manastır, adını günümüzde ortadan kalkmış olan Lelusi köyünden almaktadır. Tarihsel Gürcistan'ın bir parçası olan bu bölge, 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Gürcüce bir yer adı olan Lelusi, "kamış" anlamına gelen "leli" kelimesinden türetilmiştir ve köyün Çıldır Gölü kıyısındaki kamışlık bataklık alanı kapsadığı bilinmektedir.
Osmanlı Dönemi ve Tarihsel Kayıtlar
Lelusi köyü, Osmanlı idaresinin 1595 tarihli tahririnde "Lelus" veya "Lilus" adıyla kaydedilmiştir. Bu dönemde Gürcistan Vilayeti içinde Çıldır livasının Canbaz nahiyesine bağlı olan köyde, Gürcü isimleri taşıyan 10 Hristiyan hane yaşamaktaydı. Köyün adı, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 yıllarını kapsayan Osmanlı cebe defterinde geçmemektedir. Bu durum, yerleşimin bu tarihten önce ortadan kalktığını göstermektedir. Lelusi Manastırı'nın da Osmanlı döneminden önce inşa edildiği ve Osmanlı döneminde yıkıldığı tahmin edilmektedir.
Manastırdan Günümüze Ulaşan Kalıntılar
Günümüzde tamamen yıkılmış durumda olan manastırın kalıntıları, Taşbaşı köyünün kuzeyinde, Çıldır Gölü'nün hemen kıyısında yer almaktadır. Manastırın ana kilisesine ait duvarların temel seviyesindeki bazı bölümleri günümüze ulaşmış olsa da, mevcut izlerden kilisenin tam planını çıkarmak mümkün olmamıştır. Bununla birlikte apsisin yuvarlak formu seçilebilmektedir. Kilisenin kuzeyine bitişik başka bir yapının da temel seviyesinde duvar hatları fark edilmektedir. Yüksekçe bir alana inşa edilen kilisenin çevresindeki duvar kalıntılarının manastırı çevreleyen surlar olduğu tahmin edilmektedir.
Çevredeki Diğer Yapı Kalıntıları
Kilisenin birkaç metre güneyinde, temeline kadar yıkılmış 33x14 metre boyutlarında büyük bir yapının izleri bulunmaktadır. Dikdörtgen planlı bu yapının güneydoğu köşesine bitişik yuvarlak bir yapının ve batısında 1,5 metre kalınlığında duvarlara sahip başka bir dikdörtgen yapının izleri tespit edilmiştir. Bu yapının hemen yanında yer alan mezarlıkta ise bir kvacvarinin (taş haç) kaidesi günümüze ulaşmıştır. Günümüzde yöre halkı kalıntıların bulunduğu alanı genel olarak "Kilise", büyük yapının olduğu kısmı ise "Manastır" olarak adlandırmaktadır.