Kütahya Aya Haralambos Başmelek Rum Ortodoks Kilisesi, halk arasında Başmelek Rum Kilisesi olarak da bilinen, Türkiye'nin Kütahya ilinin İstiklal Mahallesi, Ertuğrul Gazi Caddesi üzerinde yer alan tarihi bir ibadethanedir. 1834 yılında yaptırılan kilise, yapımından sonra Kütahya'nın en büyük Rum Ortodoks ibadethanesi olmuştur. 1885 yılında ciddi bir onarımdan geçen yapı, şehrin artan Rum nüfusu ile cemaatin en çok tercih ettiği kilise konumuna yükselmiştir. 1921 yılında Yunanistan Krallığı'nın Kütahya'yı işgal etmesiyle kilisede yoğun halk ve askeri katılımla büyük ayinler düzenlenmiş, bunlardan en ünlüsü 22 Mart 1921 tarihindeki "Te Deum" ayini olmuştur.
Tarihsel Süreç ve Mülkiyet Değişimi
Yunan işgalinin sona ermesi ve ardından yapılan Nüfus Mübadelesi ile şehrin on binlerce Rum Ortodoks sakini Kütahya'dan göç etmiştir. Bunun sonucunda hazinenin mülkiyetine geçen kilise, 1955 yılında Kızılay tarafından satın alınarak hastane deposu olarak kullanılmış, 1956 yılından itibaren ise tamamen kaderine terk edilmiştir. Kilise, Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunun 11.06.1967 tarih ve 3517 sayılı kararı ile tescilli bir kültür varlığıdır. Yapı terk edildikten sonra özellikle definecilerin istilasına uğrayarak talan edilmiş ve zaman içinde tahrip olmuştur. Yapının restorasyon kararı 2010 yılında onaylanmasına rağmen halen ihmal edilmekte ve daha çok tahrip olmasına göz yumulmaktadır.
Mimari Özellikleri
Bizans kilise mimari özellikleri taşıyan yapının kilise binasından ayrı olarak avlusunda orta uzunlukta, sade ve estetik bir çan kulesi bulunmaktadır. Neo-Bizans mimarisi içine dahil edilebilecek ibadethanenin avlusunda iki küçük vaftiz havuzu da yer almaktadır. Kabaca dikdörtgen yapıda olan kilisenin apsis kısmının bulunduğu taraf oval biçimdedir. Kilise bu yönüyle İznik Ayasofya Camii ile oldukça çok benzeşmektedir. İçi geniş olan kilisenin tavanı, birbirine yakın ve muntazam yerleştirilmiş sütunlar tarafından taşınmaktadır. Yapının faaliyet dışı kalmasıyla uğradığı bozulmalar, 15.08.2018 tarihinde Doç. Dr. Hicran Hanım Halaç tarafından "Kütahya Başmelek Kilisesi'deki Bozulmalar" adıyla bilimsel bir makaleye konu edilerek yayımlanmıştır.
Tarihi Ziyaret
2012 yılında Kütahya asıllı Rumlar kiliseyi ziyaret etmiştir. Ziyaret sırasında, babası Kütahya'dan İskeçe'ye göçmüş bir papazın eşliğinde yaklaşık 130 kadar Ortodoks Rum kilisenin avlusunda dua etmiştir.