Kürtün Coğrafyası ve İsim Kökeni
Gümüşhane iline bağlı bir ilçe olan Kürtün, deniz seviyesinden ortalama 593 metre yükseklikte yer almaktadır. Toplam yüzölçümü 917 km² olan ilçenin adı, Karadeniz Çepnileri tarafından dağlık bölgelerde ortasından su akan "V tipi vadi" coğrafi kavramını tanımlamak için kullanılan Türkçe kökenli genel bir sözcüktür. Osmanlı döneminde ﻛﻮﺭﺗﻮﻦ (Kürtün) veya ﻛﻮﺭﺗﻴﻦ (Kürtin) şeklinde yazılan bu ismin, Türk Dil Kurumu'na göre "rüzgârın kuytu yerlere topladığı kar yığını" ve "yük hayvanlarına vurulan palan, semer" gibi anlamları bulunmaktadır. Ayrıca bazı tarihi kaynaklarda Kürtün adının Danişmentli Türkmen oymaklarından biri olduğuna değinilmektedir.
Tarihsel Süreçte Çepni Yerleşimi
Bölgenin tarihi, Oğuz Türklerinin Çepni boyunun 11. ve 12. yüzyıllardan itibaren Karadeniz'in doğusuna ve güney kesimlerine ulaşmasıyla şekillenmiştir. 14. yüzyılda daha kuzeye yönelen Çepniler, Trabzon'un güneybatısındaki Orta Harşit Vadisi ve çevresine yerleşmeye başlamışlardır. Yarı bağımsız bir şekilde bu topraklarda yaşayan Çepniler; zamanla Giresun'un doğusu ve Trabzon'un batısını kapsayan geniş bir coğrafyayı yurt edinmişlerdir. Kürtün adı da başlangıçta yalnızca Harşit Vadisi ve çevresi için kullanılırken, Çepnilerin dağılım alanıyla birlikte daha geniş sınırları temsil eden bir coğrafi terim haline gelmiştir.
Osmanlı Hakimiyeti ve Ze'amet-i Kürtün Dönemi
Kürtün, 1301 ile 1427 yılları arasında Hacıemiroğulları Beyliği sınırları içerisinde yer almış, 1479 yılında ise Osmanlı Devleti topraklarına dahil edilmiştir. Osmanlı idaresine geçtikten sonra Trabzon Sancağı'na bağlı bir kaza statüsü kazanan bölgede, 1486 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre Ze’amet-i Kürtün adı altında özel bir idari bölge kurulmuştur. Bu dönemde Giresun Kalesi ve çevresi de nahiye olarak Kürtün'e bağlı gösterilmiştir. Tarihi kayıtlardan, beylik döneminden kalan bu idari yapının merkezinin Cezre (Cezere) adı verilen bir kale olduğu ve "Kürtün Fatihi" olarak bilinen Rakkas Sinan Bey'in Trabzon'daki 1483 tarihli kitabesinden anlaşılmaktadır. Bu kalenin kesin konumu günümüzde tespit edilememekle birlikte, Araköy ile Demirciler köyleri arasından Kürtün Barajı'na dökülen tarihi Cezere Deresi çevresinde konumlandığı düşünvelidir.
İdari Değişimler ve İlçe Oluşu
Tarihsel süreçte sınırları oldukça geniş olan kaza, ilerleyen dönemlerde merkezinin Tirebolu Kasabası'na kaymasıyla "Kürtün namıdiğer Tirebolu" adıyla anılmıştır. 1761 yılına ait kayıtlarda, ekonomik nedenlerle Gümüşhane'nin denizle bağlantısını kurabilmek amacıyla Kürtün'ün Gümüşhane kazasına bağlandığı görülmektedir. 1796-1797 yılı sicil kayıtlarında ise Kürtün ve Tirebolu'nun birbirinden ayrıldığı ve Kürtün'ün "Kürtün-i Zir ve Kürtün-i Bala" adıyla birleşik müstakil bir kaza haline geldiği belirtilmiştir. Bu gelişmeyle birlikte Kürtün ismi daha dar bir alanı, yani başlangıçtaki gibi Orta Harşit Havzası ve çevresindeki köyleri temsil etmeye başlamıştır. Kürtün, uzun yıllar süren bu tarihi serüvenin ardından 1990 yılında ilçe statüsüne kavuşmuştur.