Kite Kalesi (Bizans dönemi adıyla Kitai), Bursa ilinin Nilüfer ilçesine bağlı Ürünlü Mahallesi sınırları içerisinde yer alan tarihi bir savunma yapısıdır. Bölgedeki sarp tepelere kurulan diğer kalelerin aksine, düz bir ova üzerine inşa edilmiş dikdörtgen planlı bir 'Castrum' (ordu-gah) tipi ova kalesidir. Bizans İmparatorluğu döneminde bölgenin en önemli savunma ve idari merkezlerinden biri olan yapı, Osmanlı İmparatorluğu döneminde de askeri işlevini korumuştur.
Kite Kalesi'nin Tarihi ve Fethi
Bizans döneminde Bitinya bölgesinde yer alan kale, Prusa (Bursa) ile Apollonia (Gölyazı) arasındaki lojistik hattı koruyan stratejik bir valilik (tekfurluk) merkeziydi. Osmanlılar, 1302 yılındaki Koyunhisar Muharebesi'nin ardından Bursa'yı abluka altına almak amacıyla çevre kalelerle birlikte Kite Kalesi'ni de hedef almıştır. 1303 yılındaki Dimbos Muharebesi'nde Osmanlılara karşı ittifak kuran Kite Tekfuru, yenilgi sonrası kalesine sığınmış; Osman Gazi komutasındaki birliklerin kuşatması sonucu kale kısa sürede ele geçirilmiştir. Tarihi kaynaklarda, fethin ardından Kite Tekfuru'nun kale önünde idam edilerek diğer tekfurlara gözdağı verildiği aktarılmaktadır.
Osmanlı Dönemi Askeri Kullanımı
Fethin ardından terk edilmeyen kale, Osmanlı askeri teşkilatının bir parçası olarak hizmet vermeye devam etmiştir. Hicri 1070 (Miladi 1660) tarihli 'İcmal-i Tımarha-i Mustahfızan' (Kale Muhafızları Tımar Özeti) defterinde Kite Kalesi'nde görev yapan muhafızlara tımar tahsis edildiği kayıtlıdır. Ayrıca Hicri 1145 (Miladi 1732) tarihli bir başka berat kaydında 'Kite Kalesi emekdarlarından Mustafa' ifadesinin yer alması, kalenin 18. yüzyılda da aktif askeri personel barındırdığını göstermektedir.
Mimari Yapısı ve Günümüzdeki Durumu
Savunma zafiyeti oluşturabilecek düz bir ova zeminine kurulduğu için sur duvarlarının dönemin standartlarına göre daha kalın ve yüksek yapıldığı düşünülmektedir. Duvar örgüsünde Bizans mimarisine özgü tuğla ve moloz taşın sıralı olarak kullanıldığı 'almaşık teknik' görülür. Günümüzde kalenin ana gövdesi büyük ölçüde yıkılmış ve harabe durumuna gelmiş olsa da, kalıntıları Ürünlü Mahallesi'nde köy içinde görülebilmektedir. Ayrıca kale surlarından sökülen devşirme malzemelerin, köy meydanındaki tarihi Kite Hamamı'nın inşasında kullanıldığı tespit edilmiştir.