Kırım Tatarcası: Kıpçak ve Oğuz Dillerinin Eşsiz Sentezi
Kırım Tatarcası (Kırım Türkçesi veya Kırımca), Türk dillerinin Kıpçak koluna ait olmakla birlikte Oğuz grubuna ait özellikleri de bünyesinde barındıran son derece köklü ve tarihi bir dildir. Romanya'nın Dobruca yöresinde konuşulan şekline Dobruca Tatarcası da denmektedir. Ana unsurlarını Kıpçakçadan alan bu dil, süreç içerisinde Osmanlı Devleti ile sıkı ilişkileri olan Kırım hanlarının ve ileri gelenlerinin genellikle İstanbul'da eğitim almaları neticesinde Oğuz lehçelerinin güçlü etkilerini kazanmıştır. Gaspıralı'nın çalışmaları ile bu etkiler iyice yerleşmiş; Rus idaresine girilmesiyle Rusçadan ve sürgün döneminden dolayı da Özbekçeden etkilenmiştir.
Kırım Tatarcasının Coğrafi Ağızları
Kırım Tatarcası coğrafi bölgelere göre şekillenmiş üç ana ağza ayrılmaktadır:
Yalıboyu Ağzı
Kırım'ın güneyinde, Karadeniz kıyısındaki dağlık bölgede kalan Sudak ve diğer kaleler Kırım Hanlığı topraklarında olmasına rağmen doğrudan Osmanlı tarafından yönetilmiştir. Bu sebeple Anadolu'dan yerleşen memur, asker ve halkın etkisiyle şekillenen Yalıboyu ağzı, Türkiye Türkçesine son derece yakındır.
Bahçesaray Ağzı
Kıpçak özellikleri taşırken aynı zamanda gramer ve kelime hazinesi bakımından Oğuz grubunun özelliklerini barındıran bir geçiş ağzıdır. Türkiye Türkçesi konuşanlar tarafından kolayca anlaşılabilen ve kabul edilen edebi dil olan bu ağız, mahalli dilde yazılmayan çoğu eserin kaleme alındığı dildir.
Çöl Ağzı
Kırım'ın kuzeyindeki bozkır bölgesinde konuşulan ve tamamen Kıpçak özellikleri taşıyan ağızdır. Nogayca ve Kazakçaya yakın olan bu ağzın Türkiye Türkçesi konuşanlar tarafından anlaşılması daha zordur.
Konuşan Nüfus ve Günümüzdeki Durumu
Kırım Tatarcası günümüzde nesli tükenmeye yakın diller sınıfındadır. Kırım'da 260.000'den fazla, Orta Asya'da (çoğunlukla İkinci Dünya Savaşı sürgün yeri olan Özbekistan'da) 150.000 civarında konuşanı bulunmaktadır. Türkiye'de konuşabilen kişi sayısının 2.000 olduğu tahmin edilirken; Romanya, Bulgaristan ve Amerika Birleşik Devletleri'nde de küçük topluluklar yaşamaktadır. 2013 yılı verilerine göre çocukların yalnızca yüzde 16'sı ana dil eğitimine erişebilmektedir.
Eğitim ve Yasal Statü
Kırım'da Kırım Millî Üniversitesi ve Kırım Devlet Mühendislik ve Pedagoji Üniversitesinde öğretmenlik ve edebiyat bölümleri mevcuttur. Ukrayna ve de facto Rusya yönetiminde çeşitli düzeylerde yasal statüleri ve koruma kanunları bulunmaktadır. Ayrıca bölgede 16 okulda seçmeli ders olarak eğitimi verilmektedir.