İstanbul Boğazı'nın En Geniş Cepheli İhtişamı
İstanbul'un Üsküdar ilçesinde, Kandilli Göksu Caddesi üzerinde konumlanan Kıbrıslı Yalısı (Kıbrıslı Mehmet Paşa Yalısı veya Kara Vezir Yalısı), Boğaz'ın en görkemli sivil mimarlık örneklerinden biridir. Yalının en ayırt edici özelliklerinden biri, İstanbul genelinde Boğaz'a en geniş cephesi olan yalı unvanına sahip olmasıdır. Tam 64 metrelik sahil uzunluğu ile denizle bütünleşen bu tarihi yapı, yüzyıllar boyunca yerli ve yabancı pek çok önemli şahsiyete ev sahipliği yapmıştır.
18. Yüzyıldan Günümüze Uzanan Tarihçe
Yalının ilk inşası ve sahipliği 18. yüzyılın son çeyreğine dayanmaktadır. İlk sahibi, I. Abdülhamit dönemi sadrazamlarından olan ve "Kara Vezir" lakabıyla anılan Silahtar Mehmet Paşa'nın ölümünün ardından ikinci kez sadrazamlığa getirilen İzzet Mehmet Paşa'dır. Bu sebeple yapı, "Kara Vezir Yalısı" olarak da isimlendirilmiştir. 1781 yılında ikinci sadareti sırasında görevine son verilen ve 1783'te Belgrad valisi iken vefat eden İzzet Paşa'nın yalısı, o tarihlerde ikinci Mirahur olan oğlu Sait Mehmet Bey'e geçmiştir. Sait Mehmet Bey, 1794 yılında yalıyı babası ile aynı adı taşıyan III. Selim'in sadrazamlarından İzzet Mehmet Paşa'ya kiralamıştır. 1811'de Sait Bey'in ölümünden sonra ise oğlu Kapıcıbaşılarından Mehmet Ataullah Bey bu yalıda ikamet etmeye başlamıştır. Bostancıbaşı defterinde "İzzet Paşa torunu Atâ Bey'in yalısı" olarak geçen mülk, 1840 yılında Kıbrıslı Mehmet Emin Paşa tarafından satın alınmıştır.
Eşsiz Mimari Yapısı ve Bölümleri
Kıbrıslı Yalısı, zengin mimari detayları ve geniş oda planıyla dikkat çeker. Yalının günümüze en iyi korunarak ulaşan kısmı Selamlık bölümüdür. Buraya bahçe tarafında bulunan dört sütunlu görkemli bir portikten giriş yapılmaktadır. Selamlık sofasının dört köşesinde odalar konumlanmış olup, bu odaların tavanları alçıdan işlenmiş bitkisel motiflerle bezelidir. Doğu salonunun zemini taş mozaiklerle kaplıdır ve tam ortasında mermerden yapılmış zarif bir fıskiye yer alır. Alt katta on beş, üst katta altı olmak üzere toplamda 21 odası bulunan yalının deniz ve bahçe yönündeki eyvan tavanları ahşap kabartmalarla süslenmiştir. Duvarlarında Kıbrıslı Mehmet Emin Paşa'nın yağlı boya tablosunun da sergilendiği yalının cephesi, ince uzun pencerelerin sıralandığı çıkmalarla hareketlendirilmiştir. Maalesef, bahçede yer alan 18. yüzyıl sonu yapımı bina ile üç büyük hamam günümüze ulaşamamış, bahçeden geriye yalnızca mermer bir musluk ve havuz kalmıştır.
Kültürel Önem ve Güncel Sahiplik Durumu
Yalı, tarih boyunca yalnızca bir konut değil, aynı zamanda edebi ve siyasi bir buluşma noktası olmuştur. Ünlü yazarlar Piyer Loti ve Yahya Kemal'in sıklıkla ziyaret ettiği bu mekanda, Irak Kralı Faysal ile Fransız Prensesi Eugine gibi dünyaca ünlü figürler ağırlanmıştır. Günümüzde yalı farklı bölümlere ayrılmış durumdadır: Selamlık bölümünde halen İzzet Mehmet Paşa'nın varisleri ikamet etmekte, Mabeyn (orta) bölümü Ümran Güngör Üzümcü'ye ait bulunmaktadır. Yalının Harem bölümü Peak Games'i Zynga'ya 1.8 milyar dolara satan Sidar Şahin tarafından Ömer Üründül'den 19 milyon dolara, Müştemilat bölümü ise Hamdi Akın tarafından Komili ailesinden 30 milyon dolara satın alınmıştır. Yapı ayrıca 2009 yılında miras kavgalarına da konu olmuştur.