Kayapınar Höyüğü, Tokat il merkezinin yaklaşık 25 km güneybatısında, Artova ilçesinin 17 km kuzeyinde ve Yenice köyünün 5 km batısında yer alan tarihi bir yerleşim alanıdır. 70 x 45 metre boyutlarındaki bu küçük tepe, hemen yanından akan dereden 60 metre yükseklikte bulunmaktadır. Höyüğün 70 metre ilerisindeki pınarın üstünde yer alan kayalıklarda ise henüz araştırılmamış ve toprakla dolu olduğu belirtilen Kurtini Mağarası konumlanmaktadır.
Arkeolojik Kazılar ve Tabakalanma
Höyükte ilk arkeolojik buluntular, 1949 yılında yapılan izinli bir define kazısı ile ortaya çıkmıştır. Ardından 1952 yılında Raci Temizer tarafından höyükte bir kurtarma kazısı gerçekleştirilmiş ve kuzey kesim ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Yapılan araştırmalar höyükteki kültür dolgusu kalınlığının 2,5 metre olduğunu göstermiştir. Höyükte tespit edilen tabakalanma ise sırasıyla; I. tabaka Frig Dönemi, II. tabaka Hitit Dönemi, III. tabaka Alişar I a-b kültürü (Geç Kalkolitik Çağ - Erken Tunç Çağı I, II ve III. evreler) ve IV. tabaka Geç Kalkolitik Çağ şeklindedir.
Önemli Arkeolojik Buluntular
Höyüğün farklı katmanlarından tarih öncesi dönemlere ışık tutan zengin çanak çömlek ve maden buluntuları ele geçirilmiştir. Alişar I a ve b katlarına tarihlenen III. tabakada, bu kültüre özgü iri kum katkılı hamurlu, içi ve dışı kahverengi astarlı kaplar bulunmuştur. IV. tabakada ise kırmızı, kahverengi, gri ve siyah astarlı, açkılı meyvelikler ile meme kulplu derin çanaklar toplanmıştır. En dikkat çekici eserler ise Erken Tunç Çağı tabakasından çıkarılan üç adet bronz kaptır. Bu kaplardan biri, yuvarlak dip ve gövdeli, iki yivli ağızlı ve oynar başlıklı kulp bağlantılarına sahip emzikli döküm bir çaydanlıktır. Diğer madeni buluntuları ise ağız bölümü bulunamamış bir testi ile ince uzun namlulu, üçgen sap dilli ve tek perçin delikli bir kama oluşturmaktadır.
Tescil ve Koruma Durumu
Kaçak kazılar nedeniyle tahribata uğramış olan Kayapınar Höyüğü, günümüzde koruma altındaki tescilli alanlar arasında yer almaktadır. 15 Mart 1996 tarihinde tescil edilen höyük, 2008 / 1 tescil numarası ve derecesi ile yasal koruma statüsüne kavuşturulmuştur.