Kayaköy'ün Tarihi ve İsim Kökeni
Kayaköy, tarih boyunca birbirinden oldukça farklı iki yerleşim alanından oluşan zengin bir geçmişe sahiptir. Antik dönemde adı Grekçede yanlışlıkla Karmilissos (Καρμυλησσός) olarak anılmış, daha sonra bu isim Lebessos (Λεβέσσος) olarak kısaltılmış ve modern Yunancada Leivissi (Λειβίσσι) şeklinde telaffuz edilmiştir. Kasabanın adı, Antik Yunancadan Roma döneminde Koini Grekçesine, Orta Çağ'da ise Bizans Yunancasına evrilmiş ve son olarak 1923 yılındaki zorunlu göçten önce kasaba halkı tarafından kullanılan modern Yunanca adını almıştır. Günümüzde ise Muğla ilinin Fethiye ilçesine bağlı tanınmış bir mahalle konumundadır.
İki Farklı Dünyanın Buluşması: Livissi ve Kayı Köyü
Kayaköy'ün birinci yerleşim alanı, turizmde büyük önemi olan ve eski adı Livissi şeklinde geçen yamaçtaki mahalledir. 19. yüzyıl başında yamaçlara dayalı olarak kurulmuş ve tamamı Rum olan nüfusu Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde 3 bine ulaşmış bir kasaba olan Livissi, 1923 yılında gerçekleşen mübadeleyle tamamen boşaltılmıştır. Bu boşalan mahalleye Selanik ve civarından gelen muhacirler yerleştirilmiş olsa da, 1957 Fethiye Depremi ile evler harabeye dönüşmüş ve yerleşik nüfus kalmamıştır. Günümüzde bu terk edilmiş alan, adeta canlı bir müze niteliğiyle turistlerin yoğun ilgisini çekmektedir. Kayaköy'deki ikinci yerleşim ise, 1512 yılından itibaren Osmanlı tahrir defterlerinde adı geçen Kayı Köyü'dür. Buradaki kayıtlar, bölgeye Oğuzların Kayı boyuna mensup Türkmenlerin yerleştiğini doğrulamaktadır.
Gezilecek Yerler ve Keşif Rotaları
Tarihi atmosferiyle büyüleyen Kayaköy'de gezilip görülecek yerlerin başında büyük ve küçük kiliseler ile on dört adet şapel gelmektedir. Küçük kilisenin hemen yanında ise geleneksel bir çömlek atölyesi (çömlekhane) yer alır. Keşif dolu bir gün geçirmek isteyenler, küçük kilise yolu üzerinden yalnızca yürüyerek veya deniz yoluyla ulaşımın mümkün olduğu Soğuk Su Koyu'na yaklaşık kırk dakikalık bir yürüyüşle ulaşabilirler. Harabeye dönmüş eski Kayaköy evlerinin turistik açıdan daha verimli şekilde nasıl değerlendirileceğine yönelik tartışmalar günümüzde de sürdürülmektedir.
Kültürel Değeri ve Popüler Kültürdeki Yeri
Kayaköy, yetiştirdiği tarihi figürler ve ilham verdiği sanat eserleriyle de büyük önem taşır. Cumhuriyet gazetesinin kurucusu ve Mustafa Kemal Atatürk'ün yakın çalışma arkadaşı olan Yunus Nadi Abalıoğlu (Abalızadelerin Yunus Nadi), 1880 yılında ailesinin buraya yaylaya geldiği sırada Kayaköy'de doğmuştur. Ayrıca, Ömer Kavur'un yönettiği 1987 yapımı Gece Yolculuğu filminin bir bölümü burada çekilmiştir. Edebiyat dünyasında ise Kayaköy'ün, Louis de Bernières'in 2004 tarihli Kanatsız Kuşlar (Birds Without Wings) romanındaki kurgusal "Eskibahçe" köyüne ilham verdiği düşünülmektedir. 2014 yılında başrolünü ve yönetmenliğini Russell Crowe'un üstlendiği Son Umut (The Water Diviner) filminin kapanış sahnelerine de ev sahipliği yapan bu bölge, Clive Cussler'ın Kâşif (The Navigator) adlı romanında da kendine yer bulmuştur.