Justinianus Köprüsü veya halk arasındaki adıyla Beşköprü (Sangarius Köprüsü), Sakarya'nın Serdivan ilçesinde yer alan, Geç Roma Dönemi'nden kalma tarihi bir taş köprüdür. Doğu Roma İmparatoru Justinianus (527–565) tarafından başkent Konstantinopolis ile imparatorluğun doğu vilayetleri arasındaki ulaşımı kolaylaştırmak amacıyla inşa ettirilmiştir. Neredeyse 430 metre uzunluğundaki bu görkemli yapı, devasa ölçüleri nedeniyle dönemin yazar ve şairlerinin eserlerine konu olmuş, 2018 yılında ise UNESCO tarafından Dünya Mirası Geçici Listesi'ne dahil edilmiştir.
Konumu ve Tarihsel Önemi
Tarihi Bitinya bölgesinde yer alan köprü, günümüzde Adapazarı'na 5 kilometre mesafede konumlanmaktadır. Geç Roma dönemi tarihçisi Prokopius'a göre köprü, daha önce kullanılan ve güçlü akıntılar nedeniyle sık sık koparak nehir geçişini engelleyen seyyar bir kayık köprünün yerine inşa edilmiştir. İmparator Justinianus'un taştan kalıcı bir köprü yaptırması, nehir geçişinin sahip olduğu büyük stratejik önemle yakından ilişkilidir; zira Konstantinopolis'ten Sasani İmparatorluğu sınırına kadar uzanan antik krallık yolu buradan geçmekteydi. Tarihsel kayıtlara göre köprünün yapımına 559 yılının sonbaharında başlanmış ve Sasani İmparatorluğu ile 562 yılında imzalanan barış antlaşmasından sonra tamamlanmıştır.
Köprünün Yapısı ve Mimari Detayları
Tamamen kireçtaşından inşa edilmiş olan Justinianus Köprüsü, iki ucundaki dayanaklarıyla birlikte 429 metre uzunluğa, 9,85 metre genişliğe ve yaklaşık 10 metre yüksekliğe sahip muazzam bir eserdir. Yapının görkemi, genişlikleri 23 ile 24,5 metre arasında değişen kemerlerle vurgulanmaktadır. Köprü ayaklarının genişliği yaklaşık 6 metredir. Nehrin ortasındaki beş kemer, biri 19,5 metre, diğeri 20 metre genişliğinde iki kemerle sonlanmaktadır. Günümüzde batı tarafındaki kemerlerden birinin altından Çark Deresi (antik adı Melas) akmaktadır. Sakarya Nehri'nin eski yatağı zamanla yaklaşık 3 kilometre kadar doğuya kaydığı için köprü bugün nehrin kendisi üzerinde değil, Sapanca Gölü'nün (antik adı: Sophon) bir çıkışı olan bu dere üzerinde yer almaktadır.
Köprüyü sel taşkınlarından korumak amacıyla ayrıca 3 ile 9 metre genişliğinde beş kemer dehlizi yapılmıştır; bunlardan ikisi batı kıyısında, üçü ise doğu kıyısındadır. Ancak doğu kıyısındaki dehlizler tek hatlı bir demiryolu inşaatı sırasında kısmen tahrip edilmiştir. Kemerlerin uç taşlarında geçmişte Hristiyanlığın sembolü olan haçlar bulunmaktaydı ve bunlardan yalnızca iki tanesi günümüze ulaşabilmiştir. Nehir ayaklarının tamamında akıntı yönünde sivri, akıntıya karşı ise yuvarlatılmış cephelerle dalgakıran özelliği verilmiştir. Bu tasarım köprüyü diğer klasik Roma köprülerinden ayırmaktadır. Köprünün batı ucunda 19. yüzyıla kadar var olan ancak günümüzde yok olmuş bir zafer takı yer alırken, doğu ucunda günümüzde de ayakta kalan ve dini bir sunak (apsis) olduğu tahmin edilen 11 metre yüksekliğinde yuvarlak bir yapı bulunmaktadır.
Antik Kanal Projesi ve Tartışmalar
Justinianus Köprüsü'nün inşası, bazı uzmanlar tarafından Doğu Roma döneminde planlanan ancak gerçekleştirilemeyen devasa bir kanal projesinin varlığına işaret olarak yorumlanmaktadır. Bu projenin amacı, Boğaziçi'ni kullanmadan Anadolu'dan geçen kanallarla Marmara Denizi'nin Karadeniz'e bağlanmasıydı. Antik yazar Plinius ile İmparator Trajan arasındaki yazışmalarda da geçen bu fikir, bazı tarihçilere göre Justinianus tarafından hayata geçirilmek istenmiştir. Köprünün altından akan nehir yatağına kıyasla devasa sayılan boyutları ve köprü ayaklarının akıntıya karşı bakıyor olması bu iddiayı güçlendiren argümanlar arasında yer alsa da, nehrin gemi geçişine uygun olmaması gibi nedenlerle bu tez uzmanlar arasında hâlâ tartışılmaktadır.