Başdurak Camii'nin Tarihçesi ve Yapımı
İzmir'in tarihi Kemeraltı Çarşısı ana güzergâhlarından Anafartalar Caddesi üzerinde yer alan Başdurak Camii, 1652 yılında zahire tüccarı Hacı Hüseyin Ağa tarafından yaptırılmıştır. İlk yapıldığı dönemlerde banisinin adıyla "Hacı Hüseyin Camii" olarak anılan mabedin bulunduğu bölge eskiden "Başoturak" şeklinde adlandırıldığı için zamanla adı "Başoturak Camii" olarak söylenmiş, günümüzde ise "Başdurak Camii" adına evrilmiştir. Caminin ilk yapıldığı yıllarda külliye şeklinde medrese, kütüphane ve sebil ile birlikte inşa edildiği bilinmektedir.
Onarım Süreçleri ve Günümüze Ulaşan Kitabeler
Başdurak Camii, yüzyıllar boyunca çeşitli dönemlerde restorasyon ve onarımlardan geçmiştir. Tarihsel kayıtlara göre yapı 1774-1775, 1892-1893 ve 1893-1894 yıllarında önemli onarımlar geçirmiştir. Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde aktardığı inşa dönemine ait orijinal kitabesi bugün mevcut olmamakla birlikte, yapıda bulunan en eski kitabe 1774 yılındaki onarımın ardından yerleştirilmiştir. Cami son olarak 1997-2001 yılları arasında kapsamlı bir restorasyondan geçmiş, bu süreçte son cemaat yeri camekanla kaplanmıştır.
Mimari Yapısı ve Süsleme Detayları
Cami, zemin katında 28 adet dükkan ve deponun yer aldığı altyapı üzerine kurulmuş "fevkani" (altı çarşı, üstü cami) tipinde tasarlanmıştır. İbadet alanı kare planlı olup tromplarla geçilen büyük bir kubbe ile örtülüdür. Mihrap ve minberi mermerden yapılmış kıymetli sanat eserleridir. Bitkisel motiflerle bezeli mihrabın önüne perde motifi işlenmiştir. Minberde ise mermer kabartmalar, karanfiller, İzmir camilerinde sıkça görülen stilize laleler, akantus yaprakları ve Kelime-i Tevhid yazılı süslemeler ajur tekniğiyle işlenmiştir. Caminin iç aydınlatması vitray pencerelerle sağlanırken, turkuvaz tonlarındaki iç duvarları yapıya ferahlık katmaktadır.
Konumu ve Günümüzdeki Durumu
Günümüzde Kemeraltı Çarşısı'nın kalbinde, Anafartalar Caddesi ile Kestelli Caddesi'nin kesişim noktasında bulunan Başdurak Camii'nin altındaki dükkanlar ticari hareketliliğini sürdürmektedir. 2011 yılında İzmir Ticaret Odası tarafından bu dükkanların turistik çarşı olarak kente kazandırılması yönünde bir proje hazırlanmıştır. Cami kuzeybatı yönünde yer alan minaresiyle dikkat çekerken, bölgedeki sosyal ve dini hayatın en önemli merkezlerinden biri olmaya devam etmektedir.