Büyük Selimiye Camii, Osmanlı Padişahı III. Selim'in saltanatı döneminde Barok ve Osmanlı mimarisi tarzlarında inşa edilmiş, İstanbul'un Üsküdar semtinde bulunan tarihi bir camidir. Yapım tarihine dair araştırmalarda 1789-1807 veya 1801-1805 yılları gibi farklı aralıklar sunulmaktadır. Hadika yazarı Hafız Hüseyin Efendi'nin aktardığına göre, caminin bina emini rical-i Devlet-i Aliyye’den Uzun Hüseyin Efendi olmuş, inşasına 1801 (1216) yılında başlanmış ve 5 Nisan 1805 (5 Muharrem 1220) tarihinde tamamlanarak ibadete açılmıştır. Padişahın sırkâtibi Ahmet Efendi'nin günlüğüne göre ise temel atma töreni 26 Nisan 1802 (23 Zilhicce 1216) pazartesi günü Kavak Sarayı bölgesindeki eğitimli asker kışlasının yakınında gerçekleştirilmiştir. Caminin mimarı ise bilinmemektedir.
Mimari Tasarımı ve İşçiliği
Kare planlı ve barok tarzda tasarlanan bu tarihi yapının harim kısmı tek bir kubbe ile örtülmüştür. Beş sıra pencere düzenine sahip ve 14,60 metre çapındaki bu ana kubbe, dört küçük kubbe ile desteklenmektedir. Caminin mihrabı ve minberi, gri renk tonunun kullanıldığı sert ve damarlı bir porfir mermer türü olan somakiden yapılmıştır. Mermer ve ahşap işçiliği bakımından 19. yüzyılın ilk önemli örneklerinden birini teşkil eden yapının dış cephesinde kuşevleri de yer almaktadır. İlk inşa edildiği yıllarda minaresi çok kalın görüldüğünden taşları yontularak inceltilmeye çalışılmış, 1823 yılındaki şiddetli lodos fırtınasında minarelerden biri tamamen, diğeri kısmen çökmüş ve daha sonra yeniden yapılmıştır.
Külliye Yapıları ve Çevre Tasarımı
Cami, içerisinde çınar ağaçları bulunan dört girişli geniş bir avlu ile çevrilmiştir. Girişlerin sadece birinin dış cephesine, diğer üçünün ise hem iç hem dış cephelerine Kur'an'dan ayetler yazılmıştır. Selimiye Camii Sokağı'na açılan kurşun kaplı ve alemli ana kapının iki yüzünde celi hat sanatı ile yazılmış ayetler yer alır ve caminin haziresi de burada bulunur. Nizam-ı Cedid döneminin etkisiyle caminin bulunduğu mahalle, ilk kez şehir planlaması gereklerine uygun tasarlanmış; hem kışla askerlerine hem de yeni mahalleye ibadethane ve sosyal imkanlar sağlanmıştır. Camiyle birlikte sebil, çeşme, muvakkithane, hamam ve sıbyan mektebi (günümüzde çocuk kütüphanesi) de inşa edilmiştir. Camiye gelir sağlamak için kurulan kumaş imalathaneleri ise 1894 depreminde yıkılmış olup günümüzde çocuk parkı olarak kullanılmaktadır. Yapı 1950'lerde, 2004'te ve son olarak 2020 başında başlayan restorasyon süreçlerinden geçmiştir.
Tarihsel Önemi
Büyük Selimiye Camii, Osmanlı tarihindeki askeri ve siyasi değişimlerin de odağında yer almıştır. 1805 yılındaki ilk selamlık törenine yeniçeriler yerine Bostani Tüfekçi askerlerinin katılacağı söylentisi üzerine yeniçeriler isyan girişiminde bulunmuş, bunun üzerine III. Selim selamlığı erteleyerek yeniçerilere selamlık törenindeki geleneksel yerlerinin korunacağı teminatını vermiştir. Ayda Arel, caminin son cemaat yerinin köşk şeklinde bir hünkar mahfiliyle bütünleşerek yapıya dıştan eklenen bir kanat formunu almasının 19. yüzyıl cami mimarisinin ortak ve belirgin bir özelliği haline geldiğini belirtmiştir. Caminin hünkar kasrı ise günümüzde İbrahim Hakkı Konyalı Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir.