İslahiye'nin Tarihi ve Kökeni
İslahiye, Gaziantep ilinin en eski yerleşim alanlarından biri olup, tarihi Erken Kalkolitik çağa (MÖ 5500-5000) kadar uzanmaktadır. Bölgede yapılan araştırmalar ve kazılar; Geç Hitit döneminde Tilmen, Gedikli ve Zincirli höyüklerinin önemli yerleşim yerleri olduğunu göstermiştir. MÖ 1400'lerde Luviler ve Hititlerin yerleştiği topraklara daha sonra Aramiler ve Asurlular egemen olmuştur. MÖ 333 yılında Büyük İskender'in bölgeye gelerek kurduğu kente, Romalı komutan Pompeius tarafından Nikopolis ismi verilmiştir. Roma'nın Suriye eyaletine bağlanan bu şehir, Partların yağmalamasının ardından önemini yitirmiştir.
Osmanlı Dönemi ve Fırka-i İslahiyye
Bölge, 1516 yılında Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmış ve Kösebirler (Kösebekir) sülalesi yöreye bey olarak gönderilmiştir. Çukurova çevresindeki Kozan ve Gavur Dağı'ndaki Türkmen ve Kürt beyliklerinin tenkili amacıyla 1864'te kurulan Fırka-i İslahiyye (Uslandırma Tümeni) adlı askeri birlik, 1866 yılında dağlardan indirilen aşiretleri buraya iskân ederek yeni bir yerleşim yeri kurmuştur. Kentin adı, bu askeri birliğin anısına İslahiye olarak belirlenmiştir.
Milli Mücadele ve Yakın Tarih
Birinci Dünya Savaşı sonrasında Mondros Ateşkes Antlaşması ile önce İngilizler, ardından da Fransızlar tarafından işgal edilen İslahiye'de halk, büyük bir direniş göstermiştir. Kılıç Ali Paşa'nın birlikleri ve Kösebekiroğlu Yüzbaşı Hacı Süleyman gibi yerel liderlerin desteklediği İslahiye halkı, Güvercin Geçidi mevkiinde Fransızları yenilgiye uğratmıştır. Bu kahramanca mücadelenin ardından Fransızlar 13 Kasım 1920'de bölgeyi terk etmek zorunda kalmışlardır. İlçe, 1933 yılında Cebelibereket vilayetinin kaldırılmasıyla Gaziantep'e bağlanmış, günümüzde ise 2023 Kahramanmaraş depremleri nedeniyle ağır hasar görmüştür.
Gezilecek Yerler ve Coğrafi Yapı
İslahiye sınırları içerisinde görülmeye değer pek çok tarihi eser ve höyük yer almaktadır. Bunların başında Nikopolis antik kenti kalıntıları, Akropol surları, Tilmen Höyük, Gedikli Höyük, Zincirli Höyük (Sam'al), Kırışkal Höyük ve Yesemek köyündeki Yesemek Açık Hava Müzesi gelmektedir. Ayrıca 1958'de kurulan kapalı cezaevi, 2020 yılında kütüphaneye dönüştürülerek İslahiye Sabiha – Aziz Bali İlçe Halk Kütüphanesi adıyla hizmete açılmıştır. Coğrafi açıdan engebeli bir yapıya sahip olan ilçenin batısında Nur Dağları, doğusunda Sof Dağı ve ortasında tektonik kökenli İslahiye Ovası uzanmaktadır. Karasu Çayı üzerine kurulan Tahtaköprü Barajı da bölgenin önemli su kaynaklarındandır.