İshaklı Kervansarayı: Selçuklu Dönemi'nin Altın Çağından Bir Miras
Afyonkarahisar-Konya karayolu üzerinde, eski adı İshaklı olan şimdiki Sultandağı ilçesinde yer alan İshaklı Kervansarayı (Sâhip Ata Hanı), Anadolu Selçuklu mimarisinin en seçkin örneklerinden biridir. Kervansaray, 1249 (Hicrî 647) yılında Sahip Ata Fahrettin Ali tarafından, Türkiye Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus'un yönetim dönemi zamanında inşa ettirilmiştir. Kervansarayın inşa edildiği 11. ve 13. yüzyıllar, Anadolu'da alışılmadık bir siyasi hareketliliğe sahne olmuş; Haçlı Seferleri ve Moğol istilaları gibi zorlu dönemlerin gölgesinde, Selçuklu sultanlarının başkent Konya'dan yönettikleri savaş ve ticaret politikaları sayesinde ticaret ve sanat altın çağını yaşamıştır.
Eşsiz Bir Mimarî Plan ve Tasarım Detayları
Kervansarayın inşası, o dönemin en ünlü mimarları olan Kölük bin Abdullah ve Kaluyan El-Konevi tarafından gerçekleştirilmiştir. Yapı, Anadolu Selçuklu hanlarında sıkça görülen 'yazlık' olarak adlandırılan avlulu ve 'kışlık' olarak adlandırılan kapalı bölümlü olmak üzere iki ana kısımdan oluşur. Toplam 1800 m² zemin alanına yayılan kervansarayın avlusu 1.100 m², kapalı bölümü ise avludan daha küçük olup 440 m² büyüklüğündedir. Kapalı bölüm iki taraflı olarak tasarlanmış olup, her tarafta da beşer adet kubbe yer almaktadır. Dış duvar kalınlığı 1.60 metre olan yapının ana yüzü batıya doğru bakmakta ve yol kenarında konumlanmaktadır.
Yapının kuzeydoğu cephesi, 37,70 metre uzunluğunda olan ve 7,30 metre genişliğindeki görkemli anakapının (portal) yer aldığı giriş cephesidir. Bu ön yüzün dayanıklılığını artırmak amacıyla ikisi köşelerde olmak üzere toplam dört adet payanda kullanılmıştır. Kuzeybatı ve güneydoğu köşelerinde yer alan kare planlı payandalar duvardan 0,90 metre öne çıkmaktadır. Kare payandalar ile anakapı arasında ise 1,88 metre çapında yarım daire planlı payandalar yer alır. Yapıdaki bu payandaların arasındaki mesafeler kuzeybatıdan güneydoğuya doğru; kare payanda ile yarım daire payanda arası 6,24 metre, yarım daire payanda ile portal arası 5,16 metre, ana kapının güneydoğu tarafında portal ile yarım daire payanda arası 5,14 metre ve yarım daire payanda ile güneydoğu köşe payandası arası 6,11 metre olarak titizlikle ölçülendirilmiştir.
Avlu Yaşamı, Köşk Mescit ve Tarihî Devşirme Malzemeler
Kervansarayın avlusunun tam ortasında bir su kuyusu ve bu kuyunun üzerinde yükselen eşsiz bir köşk mescit yer almaktadır. Kare planlı ve dört kemer ayağı üzerine oturtulan bu mescit, ibadet alanının zeminden yükseltilmesiyle tasarlanmıştır. Mescidin doğu ve batı cephelerinde bulunan pencere açıklıkları özel silmelerle vurgulanmıştır. Köşk mescit, dış duvara 20 derece eksende olacak şekilde, yönü kıbleye doğru inşa edilmiştir. Mescide giriş, kıble yönünün tam tersi taraftan sağlanmakta olup, buraya çıkışı sağlayan merdivenler iki taraflı olarak tasarlanmıştır. İshaklı Kervansarayı'nın en dikkat çekici özelliklerinden biri de köşk mescidin duvarlarında, bölgedeki Roma ve Bizans dönemlerine ait antik devşirme malzemelerin kullanılmış olmasıdır.
Deprem Hasarları ve Restorasyon Süreci
Afyonkarahisar'ın Sultandağı ilçesi, 1. derece deprem bölgesinde yer almaktadır. Kervansarayın tarihi boyunca yıpranmasına etki eden en önemli faktörlerden biri depremler olmuştur. Son olarak 03.02.2002 tarihinde meydana gelen 6,0 şiddetindeki Sultandağı - Çay depreminde, avludaki köşk mescit ağır hasar görmüş; mescidin çatı örtüsünde ve döşemesinde çökmeler oluşmuş, duvar yüzeylerinde çatlamalar ve zeminde oturmalar meydana gelmiştir. Ayrıca kervansarayın barınak kısmının zemininde de oturmalar yaşandığı tespit edilmiştir. Yaşanan bu hasarların ardından hazırlanan rölöve projesi, Eskişehir Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulunun 15.08.2003 tarih ve 2056 sayılı kararı ile onaylanmıştır. Afyon İl Daimi Komisyonunun kararı ve imzalanan protokol doğrultusunda Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Döner Sermayesi ortaklığıyla yürütülen restorasyon ve restitüsyon projelerinin müellifliğini Prof. Dr. Kerim Çınar üstlenmiştir.
Asırlara Meydan Okuyan Tarihî Kitabeler
Kervansarayın ana giriş kapısı üzerinde yer alan tarihi kitabede şu ifadeler okunmaktadır: 'Izzeddin al-Dunya zamanında yapıldı, Keyhüsrev oğlu, Alaeddin Keykubad oğlu, onun alçak gönüllü kölesi Ali ibn Husain.' Yapının kapalı bölümünün kapısı üzerinde yer alan diğer kitabede ise kervansarayı inşa ettiren Sahip Ata Fahrettin Ali için 'onun alçak gönüllü, günahkar kölesi' ifadesi yer alarak asırlar öncesinin manevi ruhunu günümüze taşımaktadır.