İran-Türkiye Sınırı Coğrafyası ve Genel Özellikleri
İran-Türkiye Sınırı, Türkiye ile İran arasındaki 534 km uzunluğundaki kara sınırıdır. Kuzeyde Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti sınırıyla kesişen noktadan başlayıp, güneyde Irak sınırıyla kesişen noktada son bulmaktadır. İki ülke sınır hattı, Türkiye'nin en uzun ikinci sınırı olma özelliğini taşırken, İran'ın ise en uzun altıncı sınırıdır. Karayolu ve demiryolu ulaşımının aktif olduğu sınır hattında, henüz standartları yüksek ve işlek bir yol sisteminin tam olarak geliştirilmemiş olması iki ülke arasındaki ticari ilişkileri sınırlandırmaktadır.
Sınırın Tarihsel Gelişimi ve Antlaşmalar
Sınırın büyük bir bölümü, 1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile belirlenmiş ve bazı değişiklikler haricinde günümüze kadar korunmuştur. Tarihsel süreçte sınır üzerindeki ilk önemli değişiklik 1878 tarihli Berlin Antlaşması ile Kotur ve çevresinde gerçekleştirilmiştir. 9 Nisan 1929'da Ankara'da imzalanan antlaşmayla iki ülke, kısmen Ağrı ayaklanmaları nedeniyle sınırları netleştirme konusunda uzlaşmıştır. Bu doğrultuda yapılan 1932 Tahran Konvansiyonu uyarınca Küçükağrı Dağı, Bacergah ve Kotur çevresinde sınır değişiklikleri yapılmıştır. Sınır belirlemesiyle ilgili son anlaşma ise 26 Mayıs 1937'de Tahran'da imzalanarak yürürlüğe girmiştir.
Sınır Güvenliği ve Güvenlik Duvarı Çalışmaları
Sınır hattının uzunluğu nedeniyle bölgede kaçakçılık olayları yaygınlık göstermekte ve düzensiz göçmen geçişleri yaşanmaktadır. Güvenliği sağlamak adına Türkiye, 2017 yılında TOKİ aracılığıyla sınır boyunca 144 km uzunluğunda bir duvar inşasına başlamış ve bu çalışma 2020'de tamamlanmıştır. Duvarın 57,2 km'lik bölümü Iğdır, 86,8 km'lik bölümü ise Ağrı sınırında yer almaktadır. Güvenlik önlemleri kapsamında 2018'de Hakkâri sınırında 43 km'lik, 2021'de ise Van sınırında 64 km'lik duvar yapımına başlanmıştır. 2021 yılında özellikle Afganistan kaynaklı düzensiz göç dalgasını önlemek amacıyla Van-İran sınırındaki 295 kilometrelik sınır hattına 3 metre yüksekliğinde, dikenli teller ve hendeklerle çevrili beton güvenlik duvarı inşasına başlanmıştır. Sınırın Türkiye tarafında ayrıca 2020-2023 yılları arasında kapsamlı bir mayın temizleme projesi yürütülmüştür.
Sınır Kapıları ve Ulaşım Durumu
İran ve Türkiye arasında ulaşım ve ticareti sağlayan çeşitli sınır kapıları bulunmaktadır. Ağrı'da yer alan Gürbulak Sınır Kapısı, 4 Eylül 1953'te açılmış olup İran tarafındaki Bazargan kapısına bağlanmaktadır ve açıktır. Van'da bulunan Kapıköy Sınır Kapısı, 16 Nisan 2011'de açılmış olup Razi kapısına bağlanmaktadır; bu kapıda aynı zamanda 1971 yılından bu yana aktif bir demiryolu ulaşımı mevcuttur. Hakkâri sınırındaki Esendere Sınır Kapısı ise D.400 karayolunun bittiği noktada yer alarak 15 Eylül 1964'ten beri Serow kapısına bağlanmaktadır. Iğdır'daki Borualan Sınır Kapısı 1 Ocak 1985'te Türkiye tarafından açılmasına karşın, İran tarafının karşı kapıyı açmaması nedeniyle süresiz olarak kapalı durumdadır. Van'daki Gelincik Sınır Kapısı 1 Ocak 1989'dan bu yana kapalıdır; yine Van sınırında yer alan Çilli Sınır Kapısı'nın ise açılması planlanmaktadır.