Bursa il merkezinin kuzeydoğusunda, Orhangazi ilçesinin yaklaşık 2 km güneyinde ve İznik Gölü'nün 2 km batısında yer alan Ilıpınar Höyüğü, günümüzden yaklaşık 8 bin yıl öncesine uzanan tarihiyle Marmara ve Trakya bölgesi arkeolojisinin en önemli yerleşimlerinden biridir. Yerleşim alanı 2,5 hektar, tepenin çapı 250 metre ve yüksekliği 3 ile 10 metre arasında değişen bu tescilli höyükte ilk yerleşimin Orta Anadolu'dan gelen 10-15 aileyle başladığı ve en başından itibaren eksiksiz bir tarım ekonomisine sahip olduğu anlaşılmaktadır. Ilıpınar, şimdilik bölgede tarıma başlanılan ilk yerleşim yeri olarak kabul edilmektedir.
Arkeolojik Araştırmalar ve Kazı Çalışmaları
Höyük, ilk olarak 1948 yılında Prof. Dr. İsmail Kılıç Kökten tarafından saptanarak araştırılmıştır. Ardından 1960 yılında James Mellart, 1964 yılında C. Cullberg ve 1965 yılında David H. French araştırmalar gerçekleştirmiştir. Sistematik kazı çalışmaları ise 1987-1995 yılları arasında Hollanda Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü (NIT) adına Jacob Roodenberg başkanlığında yürütülmüştür. Bu kazılar, Tarım Devrimi'nin Yakındoğu'dan Avrupa'ya yayılmasında Kuzeybatı Anadolu'nun oynadığı işlevi belgelemeyi amaçlayan uzun soluklu bir projenin ilk ayağını oluşturmuştur.
Tarihsel Tabakalanma ve Kronolojik Katmanlar
Kazılardan elde edilen verilere göre Ilıpınar Höyüğü'nde Erken Neolitik Çağ'dan Bizans Dönemi'ne kadar uzanan on farklı yerleşim tabakası belirlenmiştir. Bu tabakalar son binyıllardan eskiye doğru şu şekildedir:
- I. Tabaka: Bizans mezarlığı (MS 6.-7. yüzyıllar)
- II. Tabaka: Roma Dönemi (Miladi yıllar)
- III. Tabaka: Erken Tunç Çağı sonu (MÖ III. binyıl sonu)
- IV. Tabaka: Geç Kalkolitik Çağ mezarlığı (MÖ IV. binyıl sonu)
- V. Tabaka: Vinča kültürü benzeri buluntular veren Erken Kalkolitik Çağ (MÖ V. binyıl ikinci yarısı)
- VI. Tabaka: Yangın geçirmiş pişmemiş kerpiç yapılardan oluşan Erken Kalkolitik (MÖ V. binyıl)
- VII. Tabaka: Kerpiç mimarili Erken Kalkolitik (MÖ V. binyıl ilk yarı)
- VIII. Tabaka: Toprak harç (pise) ve ahşap mimarili Erken Kalkolitik (MÖ V. binyıl başları)
- IX. Tabaka: Fikirtepe Kültürü ile Balkan kültürlerini barındıran Erken Kalkolitik (MÖ V. binyıl başları)
- X. Tabaka: Fikirtepe Kültürü ve Hacılar Höyük'le ilişkili Son Neolitik Çağ (VI. binyıl ikinci yarısı)
Mimari Evrim ve Sosyal Yaşam
Höyüğün Erken Kalkolitik tabakalarındaki mimari, Trakya ve Marmara Bölgesi'ne özgü ahşap ağırlıklı dal örgü ve pise (dökme kerpiç) tekniğiyle yapılmıştır. 50 hanelik bir köy yerleşimi olduğu anlaşılan bu dönemde evler, 4-5 x 6 metre boyutlarında, dörtgen planlı ve tek odalıdır. Zamanla X. tabakadan VII. tabakaya doğru ahşap üstü çamur sıvamadan kerpiçe geçiş süreci gözlemlenmiş, VI. tabakada ise kerpiç tek inşaat malzemesi haline gelmiştir. Ayrıca VI. tabakada evlerin zemin neminden korunması için yükseltilmiş ahşap tabanlar yapıldığı ve evlerin bitişik düzen oluşturarak köy meydanındaki yaşam stoklarını korumayı amaçlayan bir sınır yapısı oluşturduğu saptanmıştır. Bu tabakalardan elde edilen kalıntılar; sığır, keçi, koyun ve domuz yetiştirildiğini, tahıl ve sebze tarımı yapıldığını ortaya koymaktadır.
Gömü Gelenekleri ve Doğa Tarihi Araştırmaları
Geç Kalkolitik Dönem'e tarihlenen IV. tabakada elliye yakın basit toprak mezar bulunmuştur. Bu mezarlarda yatanların çoğunun çocuk, bebek ve genç yaşta ölen yetişkinler olması, o dönemde çok az insanın yaşlanabildiğini göstermektedir. Mezarlarda ölüler hocker (bacaklar karna çekik) tarzında gömülmüştür. Bazı mezarlarda tunç bıçak, balta ve bölgeye yabancı özel çanak çömlek grupları gömüt armağanı olarak bulunmuştur. Arkeolojik buluntuların yanı sıra Bursa'nın doğa tarihi de bu kazılar vesilesiyle araştırılmış; jeomorfolojik çalışmalar ile polen, bitki ve hayvan kalıntılarının incelenmesi sağlanmıştır. Bu araştırmalar, göreceli olarak tarihlendirilen Fikirtepe ve Temenye (Pendik) höyüklerinin kesin olarak tarihlendirilmesinde de kilit rol oynamıştır.