Haydarpaşa Garı'nın Tarihçesi ve İlk Gar Binası
İstanbul'un Anadolu Yakası'nda, Kadıköy ilçesinde yer alan Haydarpaşa Garı, Kültür ve Turizm Bakanlığı'na ait olan ana tren istasyonu ve kültür merkezidir. Günümüzde TCDD 1. Bölge Müdürlüğü'ne ev sahipliği yapan ve İstanbul-Haydarpaşa – Ankara demiryolunun başlangıç noktasında yer alan garın ilk binası, Osmanlı İmparatorluğu Nâfia Nezâreti tarafından inşa edilerek 22 Eylül 1872'de hizmete girmiştir. Adını 16. yüzyılda vezirlik yapmış Hadım Haydar Paşa'dan aldığı tahmin edilen arazide yer alan bu ilk bina, kırma çatılı iki katlı merkez bina ve yan kanatlardan oluşmaktayken yapılan eklemelerle genişletilmiştir. 10 Temmuz 1894 tarihinde gerçekleşen depremde hasar gören bina, Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie / Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi tarafından teras çatılı iki katlı merkez bina ve iki ana kanattan oluşacak şekilde yeniden inşa edilmiştir.
Mevcut Görkemli Yapının İnşası ve Mimari Özellikleri
CFOA Şirketi tarafından işletilen hatların genişlemesi ve Bağdat Demiryolu'nun inşasının başlaması üzerine artan trafik sebebiyle ilk bina yetersiz kalmaya başlamıştır. Bunun üzerine Alman mimarlar Otto von Kühlmann ve Hellmuth Cuno tarafından neoklasik Alman stili ile tasarlanan mevcut gar binasının inşasına 30 Mayıs 1906'da başlanmıştır. Garın inşasında Türk ve Alman ustalar ile İtalyan taş ustaları birlikte çalışmıştır. Yapı, her biri 21 metre uzunluğunda olan ve buharlı makinelerle zemine çakılan 1.100 adet su geçirmez ahşap kazık üzerine oturtulmuş, taşıyıcı sistemi ise çelik bir iskeletten oluşturulmuştur. İnşaatta Lefke'den getirilen 2.500 metreküp Keuper kum taşı, 13.000 metreküp beton, 1.140 ton demir, 520 metreküp kereste, 19.000 metre sert ağaç ve 6.200 metreküp çatı kiremiti kullanılmıştır. Gar, II. Abdülhamid devrinde 19 Ağustos 1908'de hizmete girmiş, resmi açılışı ise V. Mehmed'in doğum günü kutlamalarına istinaden 4 Kasım 1909'da yapılmıştır. Ayrıca gar ile birlikte bir Alman girişimcinin teşebbüsleriyle üzerinde anıt yer alan bir mendirek inşa edilmiş ve ticari malların yükleme ile boşaltma işlemleri için çeşitli tesisler yapılmıştır.
Tarih Boyunca Yaşanan Kazalar, Yangınlar ve Kamulaştırma Süreci
Haydarpaşa Garı, tarihi boyunca birçok önemli olay ve afet atlatmıştır. I. Dünya Savaşı sırasında, 1917 yılında gar deposunda bulunan mühimmatlara yapılan bir sabotaj sonucu çıkan büyük yangınla binanın büyük bir bölümü hasar görmüş ve onarılarak günümüzdeki şeklini almıştır. CFOA Şirketi, 1924'te ilk devlet demiryolu şirketi olan Anadolu-Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi tarafından idare edilmeye başlanmış, 1927'de satın alınarak feshedilmiş ve Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi (DDYL) denetimine girmiştir. DDYL ise 1929'da yerini TCDD'ye bırakmıştır. 29 Mayıs 1969'da elektrifikasyon altyapısıyla yenilenen gar, 1976'da aslına uygun olarak onarılmıştır. Ancak 1979'da gerçekleşen Independenta tanker kazası patlaması nedeniyle binanın Otto Linneman tarafından yapılan kurşunlu vitrayları hasar görmüş ve 1983'te tamamlanan restorasyonla dış cephe ile kuleleri onarılmıştır. Son olarak 28 Kasım 2010 tarihinde çatısında çıkan yangından dolayı binanın çatısı çökmüş ve 4. katı kullanılamaz hâle gelmiştir.
Günümüzdeki Restorasyon Süreci, Arkeopark ve Yeni Fonksiyonlar
Ankara – İstanbul YHD ve Marmaray projesinin inşası kapsamında 19 Haziran 2013'te gardaki tren seferlerine ara verilmiş, 24 Temmuz 2014'te ise seferler tamamen iptal edilmiştir. Garda gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları sırasında peronların altında Kalkedon Antik Kenti'ne ait tarihi kalıntılar gün yüzüne çıkarılmıştır. Yapılan incelemeler neticesinde bu bölgenin arkeopark hâline getirilmesine ve kalıntıların koruyucu kaplama ile kaplanarak yerinde sergilenmesine karar verilmiştir. Proje kapsamında peron ve ray serim çalışmaları yürütülürken, TCDD ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü arasında bir protokol imzalanmıştır. Bu protokole göre demiryolları, peronlar ve barınma yolları TCDD bünyesinde kalırken, gar binası ile 500 dönümlük arazi, 29 yıl süreyle Kültür ve Turizm Bakanlığı'na devredilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı gar binasının alt katının TCDD tarafından kullanılmaya devam edeceğini, üst katlarında ise kütüphane ile sergi alanları oluşturulacağını açıklamıştır. Çalışmalar gerekçe gösterilerek 2025 yılında gar sahasından tahliye çalışmaları başlatılmış ve gara ait lojmanların 1 Nisan 2026'ya kadar boşaltılması kararı alınmıştır.