Kayseri'nin Kocasinan ilçesi Sanayi Mahallesi sınırlarında yer alan Hasbek Kümbeti (veya literatürdeki tam adıyla Emir Ali bin Mesud Kümbeti), Anadolu Selçuklu Devleti dönemine ait, 12. yüzyıl sonlarına tarihlenen anıtsal bir mezar yapısıdır. Hicri 580 (M. 1184-1185) yıllarında inşa edilen yapı, Diyarbakır kökenli Nisanoğulları ailesinden Emir Mesud için yaptırılmıştır. Yapı, mimari özgünlüğünün yanı sıra kitabesinde yer alan ve banisinin siyasi bir cinayete kurban gittiğini belgeleyen 'zulmen katl' (haksız yere öldürülme) ifadesiyle Türk sanat tarihi literatüründe belge niteliği taşıyan oldukça nadir eserlerden biridir.
Tarihçe ve İnşa Nedeni
Kümbetin banisi olan Emir Mesud, Diyarbakır bölgesinde hüküm süren Nisanoğulları ailesine mensuptur. Selahaddin Eyyubi'nin 1183 yılında Amid'i kuşatması üzerine şehri anlaşma yoluyla teslim etmiş ve can güvenliği garantisiyle Anadolu Selçuklu Devleti topraklarına sığınmıştır. II. Kılıç Arslan döneminde Kayseri ve çevresinde ikamet eden Emir Mesud, Hicri 580 (M. 1184/1185) yılında muhtemelen devlet içindeki nüfuz çekişmeleri sebebiyle öldürülmüştür. Kümbet, bu trajik ölümün hemen ardından inşa edilmiştir. Halk arasında anılan 'Hasbek' ismi ise banisinden gelmemekte olup, geç dönemde civarında bulunduğu düşünülen bir mahalle veya vakıf isminden kaynaklanmaktadır.
Mimari ve Yapısal Özellikler
Hasbek Kümbeti, Anadolu Selçuklu mezar mimarisinin 'kare kaide üzerine sekizgen gövde' tipolojisinin erken ve özgün örneklerinden biridir. Klasik Selçuklu geleneğine uygun olarak iki katlı düzenlenen yapının zemin altında kalan kısmı kare planlı ve beşik tonoz örtülü mumyalık (kripta) odasıdır. Üst kısımda yer alan ziyaretgâh ise kare bir kaide üzerinden pahlanarak geçilen sekizgen prizmal bir gövdeye sahiptir; buna karşın iç mekanda dış formdan bağımsız olarak silindirik bir plan uygulanmıştır. Yapının tamamında Kayseri yöresine özgü, ince gözenekli sarımtırak tüf taşı (yonu taşı) kullanılmıştır.
Çift Cidarlı Örtü ve Sülüs Kitabe
Yapı, içten kubbe ve dıştan kesme taştan inşa edilmiş sekizgen piramidal bir külah ile örtülü 'çift cidarlı' bir sisteme sahiptir. Sekizgen gövdenin her bir yüzeyi, köşelerdeki sütunçelere oturan sağır sivri kemerlerle hareketlendirilerek masif taş kütlesinin ağırlığı görsel olarak hafifletilmiştir. Yapının en dikkat çekici dekoratif öğesi, saçak kornişinin altında gövdeyi çepeçevre saran Sülüs hatlı mermer kitabe kuşağıdır. Bu kitabede yapının Aksaray'da haksız yere öldürülen Şehid Nisanoğlu Ali'nin oğlu Mes'ud'un şehitliği olduğu belirtilmektedir. Kümbet, günümüzde Kayseri şehir merkezinde Hastane Caddesi üzerinde, geç dönemde inşa edilen Hasbek Camii'nin bitişiğinde yer almaktadır.