Harpasa Antik Kenti'nin Tarihi ve Coğrafi Konumu
Harpasa Antik Kenti (Grekçe: Ἅρπασα), Aydın ilinin Nazilli ilçesine bağlı Esenköy sınırları içerisinde, yüksekçe bir tepe üzerinde kurulmuş antik bir Karya yerleşimidir. Tarih boyunca adı Arpaz ve günümüzde Esenköy olarak anılan bu yerleşimin hemen yakınından, antik Karya döneminde Arpasoz veya Harpasus ismiyle bilinen ve günümüzde Akçay adını taşıyan önemli bir akarsu geçmektedir. Akarsuyun varlığı, kentin hem stratejik önemini hem de günlük yaşam kalitesini doğrudan etkilemiştir.
Bergama Krallığı ve Selevkoslar Savaşı
Kentin tarihinde kaydedilen en önemli tarihi dönüm noktalarından biri, M.Ö. 229 ya da 228 yılında gerçekleşen askeri mücadeledir. Bu dönemde Bergama Krallık ordusu ile Selevkoslar, Harpasa yakınlarındaki çayın kıyısında karşı karşıya gelmiş ve büyük bir savaşa girişmişlerdir. Kentin bu akarsuyla olan yakın bağı, Roma Dönemi'nde darb edilen Harpasa şehir sikkelerinde de görülmektedir. Bu sikkelerin üzerinde nehir tanrısı Arpassos tasvirlerine yer verilmesi, akarsuyun yerel inanç ve yaşamdaki merkezi önemini kanıtlamaktadır. Ayrıca Harpasa, Katolik Kilisesi nezdinde bir unvan piskoposluğu merkezi olarak kabul edilmektedir.
Görülmeye Değer Antik Kalıntılar ve Tiyatro
Harpasa Antik Kenti'nde günümüzde ayakta kalmış en belirgin mimari yapı savunma surlarıdır. M.Ö. 6. yüzyılda inşa edilen bu güçlü sur sisteminin günümüze yalnızca bir bölümü ulaşabilmiştir. Antik kentin tiyatrosu ise eski şehir surlarının dış kısmında, Esenköy yönüne bakan yamaçta yer almaktadır. Basamak kalıntılarından yola çıkılarak tiyatronun yaklaşık 2500 kişilik bir izleyici kapasitesine sahip olduğu öngörülmektedir. Bu tiyatronun daire biçimindeki orkestra alanında kentin su deposu yer almaktadır. Ayrıca ören yerinde Bizans Dönemi'nde aktif kullanılan bir akropolis ile Arkaik Dönem'e tarihlenen bir tapınak kalıntısı bulunmaktadır.
Agora, Forum ve Arkeolojik Keşifler
1990 yılında Prof. Dr. Ender Varinlioğlu liderliğinde yürütülen arkeolojik araştırmalarda kentin merkezi yapısı gün yüzüne çıkarılmıştır. Tiyatroya yakın konumu sebebiyle agora ya da forum olduğu tahmin edilen kuzey bölgesindeki kazılarda, Hellenistik Dönem'e ait bosajlı taşlardan örülmüş üç oda bulunmuştur. Bu odaların dik eğimli arazideki toprak kaymasını önlemek amacıyla yapıldığı belirlenmiştir. Roma Dönemi'nde ise bu odaların içi doldurulmuş ve üzerine tonozlu bir yeraltı galerisi eklenerek gösterişli, dikdörtgen planlı bir yapı yükseltilmiştir. Şehirde basılan antik sikkelerin ön yüzünde miğferli Athena tasviri bulunurken, arka yüzünde ayakta duran bir Artemis Ephesia kült heykeli ve sağdan sola doğru uzanan ΑΡΠΑ CΗΝΩΝ-ARPASENON lejantı yer almaktadır.