Diyarbakır ilinin tarihi bir ilçesi olan Hani, köklü geçmişi ve zengin kültürel mirasıyla öne çıkmaktadır. Eski ismi Zazacada "Çeşme" anlamına gelen Henı olan ilçe, Zazaların eski yerleşim yerlerindendir. Kuruluş tarihi oldukça eskiye dayanan Hani ile ilgili ilk bilgiler MÖ 8. yüzyıla kadar uzanır. Urartu Devleti ile Asurlular arasında önemli çatışmalara sahne olan bölge, daha sonra MÖ 1280 yılında Asur Hükümdarı I. Salmanassar ile yapılan savaşta yenilerek dağılan Nirbilerin yerleşim merkezi olmuştur. İlçenin tarihi gelişimi Diyarbakır merkezinin tarihiyle büyük bir paralellik gösterir.
Tarihi Yapılar ve İnanç Turizmi
Hani, zengin tarihi birikimini günümüze taşıyan önemli mimari eserlere ve inanç merkezlerine ev sahipliği yapmaktadır. Bunların başında, Sancar Şahin Validesi Zeynep Hanım tarafından 13. yüzyılda yapıldığı sanılan Hatuniye Medresesi gelmektedir. Bir diğer önemli yapı ise kesin inşa tarihi bilinmemekle beraber 15. yüzyıla ait bir Selçuklu eseri olduğu düşünülen ve "Kızıl Kilise" adıyla da bilinen Hani Ulu Camii'dir. Ulu Camii; 1684, 1779, 1780 ve 1870 yıllarında tamiratlar görmüş, yakın zamanda avlusuna ŞURKAV tarafından kesme taşlardan bir şadırvan inşa edilerek çevre düzenlemesi yapılmıştır. İlçede ayrıca, 1823 yılında vefat eden Halidi Tarikatı kurucusu Mevlana Halid Ziyâeddin'in küçük oğlu Şehabeddin Ahmet'in mezarının bulunduğu ve ŞURKAV tarafından restore edilen Şeyh Ahmed Efendi Türbesi ile İslamiyet öncesi döneme dayanan Salıkaf, Cafer-i Tayyar Yatırı, Seyyid Bedrettin ve Dımıştad yatırları yer almaktadır.
Doğal Güzellikler ve Mesire Alanları
İlçenin coğrafyasına hayat veren ve turistik değer taşıyan su kaynakları oldukça meşhurdur. Ulucami ile Hatuniye Medresesi arasında yer alan Aynkebir Havuzu, MÖ 2000 yılında Huriler tarafından inşa edilmiş tarihi bir havuzdur. Hani Dağı'nın eteklerinden kaynayan su, 9 kemerli bentlerden geçip 7 gözden akarak havuzu doldurur ve bu suyla ilçenin tüm tarım arazileri sulanır. İlçe merkezine 8 km mesafedeki Koki Çayı Mesiresi, saniyede 6 metreküp debiye sahip olan ve bol miktarda alabalık barındıran serin sularıyla bilinir; ilçenin içme suyu şebekesi de bu çaydan sağlanmaktadır. İlçe merkezine 2 km mesafede bulunan ve sarılık hastalığına iyi geldiği sanılan Aynkeris Şifalı Suyu ise yıllık yaklaşık 10.000 ziyaretçiyi ağırlayan bir diğer önemli turizm noktasıdır.
Coğrafi Konum ve Sosyal Yaşam
Hani, deniz seviyesinden ortalama 919 metre yükseklikte dağlık bir coğrafyada yer alır. Yüzölçümü 436 kilometrekare olan ilçe, bağlı olduğu Diyarbakır il merkezine 64 km mesafededir. İlçe merkezi Merkez, Çarşı, Derelli, Zirve ve veziri mahallesi olmak üzere 5 mahalleden oluşmaktadır. Nüfus yoğunluğu bakımından Silvan'dan sonra ilin en yoğun ikinci ilçesi olan Hani'de kilometrekareye 63 kişi düşmektedir. İlçenin dışarıya sattığı başlıca ürünler tahıl, pamuk, yaş ve kuru meyveler ile kerestedir; ayrıca çökelek ve tereyağı satışı da ekonomide yer tutar. İlçeye 18 km mesafede bulunan Dicle Nehri'nde ise bol miktarda alabalık yetiştirilmektedir.