Hacılar Höyük'ün Konumu ve Keşif Tarihi
Hacılar Höyük, Burdur il merkezinin yaklaşık 26–27 kilometre güneybatısında, Toroslar'ın kuzeye uzanan sırtları arasında yer alan bir vadide kurulmuştur. Batısından Koca Çay'ın aktığı bu bölge, Klasik Çağ döneminde Pisidia Bölgesi'nin kuzeybatı kesiminde kalmaktadır. Höyükteki ilk bilimsel arkeolojik kazı çalışmaları 1957-1960 yılları arasında İngiliz Arkeoloji Enstitüsü adına James Mellaart başkanlığında gerçekleştirilmiştir. Daha sonrasında, 1985 ve 1986 yıllarında ise İstanbul Üniversitesi adına Prof. Dr. Refik Duru başkanlığında ve Prof. Dr. Gülsün Umurtak'ın katılımıyla sınırlı kazılar yürütülmüştür.
Tabakalanma ve Tarihsel Evreler
Yapılan detaylı arkeolojik kazılarda höyükte üç ana kültür evresine yayılan toplam 12 tabaka tespit edilmiştir. En üstten başlamak üzere I. ile V. tabakalar Erken Kalkolitik Çağ'a, VI. ile IX. tabakalar ise Geç Neolitik Çağ'a tarihlendirilmektedir. Kazıların öncüsü James Mellaart, ana toprağın hemen üzerinde yer alan en eski yerleşimin Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ yerleşimi olduğunu öne sürmüş olsa da, Prof. Dr. Refik Duru başkanlığında gerçekleştirilen sonraki çalışmalarda bu tabakanın Çanak Çömlekli Neolitik Çağ (Erken Neolitik Çağ) olarak tarihlendirilmesi gerektiği savunulmuştur.
Savunma Surları ve Konut Mimarisi
Höyüğün MÖ 6. binyılın ikinci yarısına tarihlenen II. tabakası, yaklaşık 2 bin metrekarelik dörtgen bir alana yayılmaktadır. Bu yerleşimin çevresi, taş temelsiz kalın kerpiç savunma duvarları ve kuzey kesimindeki taş temelli iki kule ile korunmaktadır. Surla çevrili bu yerleşimde batı kısımda evler, merkezde iki yanında avluların bulunduğu çömlek işlikleri ve doğuda günlük yaşam alanları yer alır. Buradaki iki katlı olduğu düşünülen evler iki odadan oluşmaktadır. Yerleşimdeki kutsal mekan ise ana oda, giriş odası, batıdaki küçük mekan ile çakıl taşlarıyla döşeli başka bir alandan oluşur. Hacılar IIA yerleşiminin yangınla tahrip olmasından sonra inşa edilen Hacılar I kalesi ise 3 metre kalınlığındaki kerpiç duvarları ve tavanlardan giriş yapılan konutlarıyla bambaşka bir mimari ve topluluk yapısı sunmaktadır.
Seramik Sanatı ve Eşsiz Hacılar Tipi Kaplar
Hacılar Höyük'ün arkeoloji dünyasındaki en bilinen yönlerinden biri, literatüre "Hacılar tipi" olarak geçen kadın biçimindeki ünlü seramik kaplarıdır. Bunun yanı sıra kazılarda kuş, oturur ve başını geri çevirmiş durumda betimlenen geyik biçimli sıradışı ayrışık kaplar da ele geçirilmiştir. Höyükte bulunan seramik çanak çömlekler genellikle el yapımıdır ve krem zemin üzerine kahverengi bezemelere sahiptir. Oval ağızlı kaseler, küre gövdeli çömlekler, büyük vazolar, dikdörtgen çanaklar, küpler ve testiler dönemin başlıca mal türlerini yansıtmaktadır. Bu zengin yerleşimin, Erken Kalkolitik Çağ'ın sonunda dışarıdan gelen saldırılar neticesinde sakinleri tarafından terk edildiği düşünülmektedir.