Toroslar'ın Tarihi Kilikya Geçidi: Gülek
Mersin ilinin Tarsus ilçesine bağlı bir yerleşim yeri olan Gülek, kelime anlamı olarak "Boğaz yeri, güzel geçit" demektir. Antik çağlarda "Kilikya" olarak bilinen bölgenin en kritik geçitlerinden birine ev sahipliği yapan bu alan, tarih boyunca "Kilikya Kapıları" adıyla anılmıştır. Stratejik önemi sayesinde Doğu ile Batı ordularının, seyyahların ve ticaret kervanlarının geçiş güzergahı olmuştur. Toros Dağları'nın 1250 metre rakımlı Gülek Boğazı mevkiinde kurulan yerleşim yeri, günümüzde Ankara - Tarsus yolu üzerinde ulaşım açısından hayati önemini sürdürmektedir.
İlk Çağlardan Bizans Dönemine Gülek Tarihi
Gülek ve çevresinin tarihi oldukça köklü medeniyetlere dayanır. Makedonya Kralı Büyük İskender, MÖ 333 yılında Anadolu'ya hızlı bir giriş yaparak Toroslar'a kadar ilerlemiştir. İskender'in ölümünün ardından bölge Seleukos İmparatorluğu ile Mısırlılar arasında sıkça el değiştirmiş, sonrasında ise Roma İmparatorluğu'nun hakimiyetine girmiştir. Romalılar bölgeyi Kilikya eyaleti olarak kendilerine bağlamış ve merkezini Tarsus yapmışlardır. Roma İmparatorluğu'nun MS 395 yılında ikiye bölünmesiyle Gülek ve çevresi Doğu Roma (Bizans) sınırları içinde kalmış ve Bizanslılar burada Hins Bwls adında bir yerleşim yeri kurmuştur.
İslam Orduları, Selçuklular ve Osmanlı Dönemi
MS 652-653 yıllarında İslam halifelerinden Muaviye döneminde Gülek Boğazı ve çevresi Müslümanların eline geçmiş ve bu geçit üzerine küçük bir kale yaptırılmıştır; ancak bazı tarihi kaynaklar bu kalenin 12. yüzyıl ortalarında inşa edilmiş olabileceğini de kaydeder. Abbasi Halifesi Harun Reşid zamanında bölgeye akınlar sürmüş ve Horasan'dan gelen 3000 kişilik ilk Türk kafilesinin buradaki kalelere yerleştirildiği düşünülmektedir. Bölge daha sonra yeniden Bizans, ardından Ermeni prenslikleri ve 1083'te Kutalmışoğlu Süleyman Şah önderliğindeki Selçukluların denetimine girmiştir. 1375'te Memlüklüler bölgedeki Ermeni prensliklerine son vermiş, 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniya savaşlarıyla da Çukurova ile birlikte Gülek bölgesi tamamen Osmanlı İmparatorluğu'na katılmıştır.
Modern Döneme Geçiş ve Coğrafi Konum
Osmanlı yönetimi altında 1519 tarihli nüfus tahririne göre Gülek Kalesi'nde 183 evli ve 39 bekar gayrimüslim nüfus bulunmaktaydı. 1832 yılında ise Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa bölgeyi ele geçirmiştir. İbrahim Paşa, boğazı korumak amacıyla Tekir'de tabyalar inşa ettirmiş ve Gülek Boğazı'nı toplarla patlatarak genişletmiştir. 1838'de Mısır ordularının çekilmesiyle Osmanlılar bölgede yeniden tam kontrol sağlamış ve 1848-1849 yıllarında Tecirli aşiretine mensup 50 hane Ankara çevresinden alınarak buraya iskan edilmiştir. Günümüzde Tarsus-Ankara karayolu üzerinde, Toros Dağları eteklerinde yer alan bölge, meşhur O-21 otoyolundaki Gülek Tüneli'ne de adını vermiştir.