Çorum ilinin Alaca ilçesinde, Alaca Höyük tepe yerleşiminin yaklaşık 1.5 km güneydoğusunda konumlanan Gölpınar Hitit Barajı (Alacahöyük Barajı), Tunç Çağı'na ve MÖ 2. binyıla tarihlenen son derece önemli bir Hitit su yapısıdır. Dikdörtgen planlı baraj, yaklaşık 100 x 110 metre boyutlarında olup yaklaşık 2.5 metre derinliğe sahiptir. Barajın havuz tabanı kille kaplanarak su sızdırmazlığı sağlanmıştır.
Keşif ve Arkeolojik Kazılar
Antik baraj ilk olarak Türk arkeologlar Hamit Zübeyir Koşay, Remzi Oğuz Arık ve Mahmut Akok tarafından 1935 yılında Alaca Höyük kazıları esnasında keşfedilmiş ve kısmen ortaya çıkarılmıştır. Aradan geçen uzun sürenin ardından, 2002-2007 yılları arasında Devlet Su İşleri (DSİ) iş birliğiyle Türk arkeologlar Aykut Çınaroğlu ve Elif Genç tarafından yürütülen kazılarla tamamen ortaya çıkarılmış ve onarılmıştır. Günümüzde aktif olarak kullanılabilen baraj, yaklaşık 25.000 metreküp su taşıyabilmekte ve 20 hektarlık tarım arazisini sulamak amacıyla değerlendirilmektedir.
Tarihsel Önemi ve Adak Steli
Baraj kazılarında bulunan ve üzerinde Luvi hiyeroglifleri yer alan bir stel parçası, bu su yapısının Tanrıça Hepat'a adandığını göstermektedir. Yazılı metinlerde Hitit Kralı III. Hattuşili'nin eşi Puduhepa "Tanrıça'nın Hizmetçisi" olarak nitelendirilirken, Hitit Kralı IV. Tuthaliya'nın kıtlık döneminde Hatti ülkesinde 10 adet baraj inşa ettirdiği bilinmektedir. Bu bilgiler doğrultusunda barajın, III. Hattuşili ya da IV. Tuthaliya'nın krallıkları döneminde yaptırıldığı tahmin edilmektedir. Ayrıca kazılarda bulunan altından bir takı da günümüzde Çorum Müzesi bünyesinde korunmaktadır.
Konumu, Yapısal Özellikleri ve Günümüzdeki Durumu
Barajın ana su kaynağı güneybatısında yer almaktadır. İki tarafında savaklar bulunan yapının savaklarından biri geçmişte köylüler tarafından tahrip edilmiştir. Barajın batı kısmında kumdan, kireçten ve andezitten yapılmış üç adet kaideli duvar yer almaktadır. Bahsi geçen Hepat adak steli de bu alanda bulunmuştur. 2002 yılında restore edilen bent 15.000 metreküp su tutma kapasitesine sahipti. Baraj, günümüzde ziyarete ve halkın kullanımına açık durumda bulunmasına karşın, 2021 yılı itibarıyla bitki örtüsüyle kaplanmış ve bakımsız bir haldedir.