Gaziantep kastelleri ve livasları, Türkiye'nin Gaziantep şehrinde bulunan ve suyun buharlaşmadan iletilmesi amacıyla inşa edilmiş olan tarihi yer altı su yapılarıdır. Yerel dilde su tünellerine livas, suyun halkın kullanımına sunulduğu yapılara ise kastel denmektedir. Kastellerin 13. ve 16. yüzyıllarda yapıldığı bilinmekte olup, UNESCO bu tarihi yer altı su yapılarını 2018 yılında Dünya Mirası Geçici Listesi'ne eklemiştir.
Benzersiz Bir Mühendislik Başarısı ve Livas Sistemi
Gaziantep kent merkezindeki tek su kaynağının Alleben deresi olması ve şehrin jeolojik yapısının yer altında tüneller açmaya uygunluğu, bu geniş yer altı su yolları ağının oluşmasını sağlamıştır. Şehir dışındaki kaynaklardan getirilen suyun yer altında sürekli olarak aynı açıda eğimi korunarak iletilmesi, yeni inşa edilen yapılara su tedarik etmek için sistemin uzatılması ve kastellere giren temiz su livaslarının çıkışta pis su olarak ayrı bir kanala yönlendirilmesi büyük bir mühendislik başarısıdır. Bu sistem; cami, han, hamam, medrese, çeşme ve evlerin kuyularına su sağlayan geniş bir su yolu ağı oluşturmuştur.
Kastellerin İşleyişi ve Su Paylaşım Kuralları
Kastel kelimesi, Kilis ilinde çeşmeler için kullanılırken Gaziantep'te yer altı kanalları ile gelen suya ulaşmak amacıyla kısmen veya tamamen yer altında inşa edilen, 10-40 basamakla inilen büyük su tesislerini ifade eder. Kastellere gelen su sisteme girmeden önce iki kola ayrılmaktaydı; ilk kol içme ve kullanma suyu olarak havuzlara giderken, ikinci kol temizlik amacıyla tuvaletlere dağıtılırdı. Tuvaletlere gelen su ise öncelikle çimecelik adı verilen yaklaşık 1.20 metre derinliğindeki kayaya oyulmuş havuzlarda toplanırdı. Bütün kullanıcıları ilgilendiren suyun adil dağılımı ve kullanımı, kent genelinde yer altı su yollarının oluşumunu doğrudan etkileyen kurallarla düzenlenmiştir.
Günümüze Ulaşan Tarihi Emanetler
Geçmiş yıllarda şehir genelinde yaklaşık 20 adet kastel olduğu bildirilmiş olsa da, 1935'li yıllarda yeni su yolları ve şebekelerin açılması sırasında bu tarihi mirasın yarısından fazlası kaybedilmiştir. Günümüze yalnızca altı tanesi taşınabilmiştir. Gaziantep kent merkezinde ayakta kalan ve günümüze ulaşan altı tarihi kastel yapısı şunlardır: Bişirici (Pişirici) Kasteli ve Mescidi, İmam-ı Gazali (Gazali) Kasteli ve Mescidi, Ahmet Çelebi Kasteli, Kozluca Kasteli ve Mescidi (Tahtani Mescit), İhsanbey (Esenbek) Kasteli ve Mescidi ile Şeyh Fethullah Kasteli ve Mescidi'dir.