Gazi Müzesi, Samsun’un İlkadım ilçesinde, Kale Mahallesi Mecidiye Caddesi üzerinde yer alan ve Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a ilk gelişinde kaldığı tarihi yapıdır. Eski adı Mantıka Palas ya da Mıntıka Palas olarak bilinen bu iki katlı yığma tuğla bina, Atatürk'ün Samsun'da başlattığı Millî Mücadele çalışmalarını sürdürdüğü ilk karargâh olması sebebiyle büyük bir tarihi öneme sahiptir. Günümüzde tarih müzesi statüsünde hizmet veren yapı, her yıl yaklaşık 100 bin kişi tarafından ziyaret edilmektedir.
Mantıka Palas'tan Gazi Müzesi'ne Tarihsel Süreç
Müzenin bulunduğu bina, bazı kaynaklara göre Jean Ionnis Mantika, bazı kaynaklara göre ise Yanko Abacıoğlu tarafından 1902 yılında otel olarak inşa edilmiştir. 19 Mayıs 1919 tarihinde 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal’in Samsun’a geleceği haberini alan Canik Livası Muhasebe-i Hususiye Müdürü Osman Bey, evinin yanındaki bu hizmet dışı otelin sahibiyle anlaşarak hazırlıklara başlamıştır. Osman Bey; askeri hastaneden karyola, kendi evinden ise yatak ve yorgan gibi eşyaları getirerek odaları, salonu ve mutfağı donatmış ve binayı hazır hale getirip Gazi’nin hizmetine sunmuştur. Mustafa Kemal, 25 Mayıs 1919 tarihine kadar bu otelde konaklamış ve Millî Mücadele çalışmalarını burada sürdürdükten sonra Havza'ya hareket etmek üzere otelden ayrılmıştır.
Atatürk'e Hediye Edilmesi ve Kamulaştırılması
Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ilk gelişinde kaldığı Mantıka Palas Oteli'nin anahtarı, 12 Haziran 1926 tarihinde Samsun halkı adına İstanbul'da kendisine teslim edilmiştir. Samsun Valisi Fahri Bey başkanlığındaki heyet tarafından satın alınarak Atatürk'e hediye edilen bu otelde, Atatürk daha sonra 16-18 Eylül 1928 ve 22-26 Kasım 1930 tarihlerinde de konaklamıştır. Atatürk’ün 1938 yılındaki vefatıyla vasiyeti gereği Makbule Hanım’a devredilen bina, 1939 yılında Samsun Belediyesi tarafından müze yapılmak üzere istimlak edilmiş ve 5 Ekim 1940 tarihinde müze olarak ziyarete açılmıştır. Uzun yıllar belediye bünyesinde kalan bina, 1997 yılında Kültür Bakanlığı’na devredilmiş ve restorasyonunun ardından 8 Kasım 1998’de tekrar ziyarete açılmıştır. 2006 yılındaki son yenileme ile Samsun Atatürk Müzesi'ndeki tarihi eşyalar da buraya getirilerek iki müze birleştirilmiş ve binanın tamamı müze olarak ziyarete açılmıştır.
Mimari Özellikler ve Sergilenen Millî Eserler
Toplamda 509 metrekarelik bir alana sahip, iki katlı olan tarihî yapının dış duvarları yığma tuğla, iç bölmeleri ise bağdadi tarzda inşa edilmiştir. 8 Mart 1985 tarih ve 798 sayılı kurul kararı ile korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilen müzenin içerisi; Atatürk'ün çalışma odası, yatak odası ve toplantı salonları derlenebilen tarihi eşyasıyla döşenmiştir. Müzenin Kongre Salonu adı verilen büyük salonunda Bandırma Vapuru'nun bir maketi, Atatürk'le ilgili fotoğraflar ve belgeler sergilenmektedir. Müzede yer alan diğer önemli millî eserler arasında Onuncu Yıl Nutku'nun aslı, Nutuk'un Osmanlıca aslının örneği ve ilk ziyaretinde Atatürk'ün yanında bulundurduğu gezi çantası bulunmaktadır. Ziyaretçiler ayrıca Atatürk'ün son gelişinde müzede sergilenen not defterine düştüğü el yazısı notları da görebilmektedir.