Ermeni Yaylaları: Batı Asya'nın En Yüksek Coğrafyası
Ermeni Yaylası veya Ermeni Yaylaları, Batı Asya'nın kuzey kesimini oluşturan üç yayladan biri, en merkezde yer alanı ve en fazla yüksekliğe sahip olanıdır. Batıda Anadolu Yarımadası ile doğuda İran Yaylası ile komşu olan bu bölge, yaklaşık 400.000 km²'lik bir alana yayılmıştır. Coğrafyanın en yüksek zirvesi ise 5.137 metrelik yüksekliğiyle görkemli Ağrı Dağı'dır. Bu bölgeyi tanımlayan coğrafi terimler tarihsel süreçte; 1808'de Fransızcada ("plateau d'Arménie"), 1814'te İngilizcede ("Armenian highlands") ve 1817'de Almancada ("Armenisches Hochland") şeklinde literatürde yer bulmuştur.
Bölgenin Ermeni Öncesi Kadim Tarihi ve Kazı Alanları
Ermenilerin bölgeye yerleşmesinden önce, Ermeni Yaylası'nda yer alan bölgeler yerli Anadolulular tarafından farklı isimlerle anılmıştır. Hititler döneminde Sivas, Tokat ve Amasya'nın bulunduğu bölge Yukarı Diyar (Kur Eliti) olarak bilinirken; bugün Elazığ ve Bingöl'ün yer aldığı alan Išuwa (İşuwa) olarak isimlendirilmiştir. Bu bölgede Hitit eserlerine ev sahipliği yapan İmikuşağı, Korucutepe, Norşuntepe ve Tepecik gibi son derece önemli antik kazı alanları mevcuttur. Hititler ayrıca krallıklarının doğusunda kalan ve bugünkü Kuzeydoğu Anadolu'ya denk gelen bölgeyi ise Azzi-Hayaša olarak adlandırmışlardır.
Urartu Medeniyeti ve Tarihi Bölge Adlandırmaları
Demir Çağı'nda bölgeye hakim olan Urartular, krallıklarına Biania (Van), kendilerine ise Bianili (Vanlı) ya da Nairi demişlerdir. Urartu döneminde Van Gölü'ne Nairi Denizi denmekteydi. Bu tarihi dönemde bölgedeki yerleşimler şu antik isimlerle anılıyordu: Iğdır bölgesi Erikua ve Luhiuni, Erzurum-Kars bölgesi Diauehi, Doğubayazıt tarafları Kurşi, Elazığ-Tunceli bölgesi Şebeterya, Van Gölü'nün kuzeyi Zenzium, Van il merkezi Tuşpa, Siirt Karya, Cizre bölgesi Ukki, Bingöl Urmeniukini, Ağrı civarı Anaşi, Kars Ocaklı'nın bulunduğu alan Akhuriani, Batman tarafları Suhni ve Alzi, Patnos Aramili, Kuzeybatı İran'daki Urmiye Gölü çevresi Gilzan ve Gurzan, Hakkari Yüksekova Kubuşkia ve bugünkü Erivan ise Erebuni. Güneydeki Semitik komşuları ise Urartular için Uruatri, Uraştu, Urartu ve Ararat gibi isimler kullanmıştır.
Ermenistan İsminin Ortaya Çıkışı ve Klasik Dönem
Bölgenin ilk kez Ermenistan adıyla anılması M.Ö. 518 yılına rastlamaktadır. Bugün kuzeybatı İran sınırları içerisinde yer alan Bisütun'daki Behistun Kayası üzerinde, Ahameniş Kralı I. Darius'un başarılarının anlatıldığı yazıtta geçen Armina ismi, tarihte Ermenistan'a verilen ilk referanstır. Yunanlar tarafından Armenoi şeklinde isimlendirilen Ermeniler, ilk başta yaylanın güneybatı bölgesinde bulunmuşlarsa da M.Ö. 6. yüzyılda bölgede dominant hale gelerek Persler tarafından bölgeye Armina adının verilmesini sağlamışlardır. Bu dönemde ilk Ermeni hanedanlığı olan Orontes Hanedanı bölgeye hakim olmuştur. Klasik antik dönemde "Büyük Ermenistan" şeklinde anılmaya başlanan yayla; Küçük Ermenistan, Sophene ve Kommagene ile birlikte Ermenilerle ilişkili olan dört ana jeopolitik bölgeden biri haline gelmiştir.
Egemenlik Dönemleri ve Günümüzdeki Coğrafi Bölünme
Ermeni Yaylaları, 1040'lardan itibaren çeşitli Türk halklarının ve Safevî Hanedanlığının egemenliği altında kalmıştır. 16. yüzyıldan itibaren Safeviler tarafından yönetilen Doğu Ermenistan, 1828 yılında Rus kontrolüne girmiştir. Coğrafi olarak yaylalar, Ağrı Dağı'nın bulunduğu Ağrı Vadisi sınır kabul edilerek batı ve doğu bölgelerine ayrılır. Geleneksel olarak Batı Ermenistan olarak adlandırılan Ağrı Vadisi'nin batısındaki bölge, günümüzde Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nin bir parçasıdır. Geleneksel olarak Doğu Ermenistan olarak adlandırılan doğu bölgesi ise şu anda coğrafi olarak Küçük Kafkasya olarak bilinmektedir. Terim bugün özellikle bazı Avrupalı ve Ermeni jeologlar ile coğrafyacılar tarafından kullanılmaktadır.