Engil (Dönemeç) Çayı, Van ili sınırlarından doğup Van Gölü'ne güneydoğu yönünden dökülen, coğrafi ve ekolojik açıdan büyük öneme sahip bir akarsudur. Başkale çevresindeki 3688 m rakımlı İspiriz Dağları ve Norduz Yaylası'ndan kaynağını alan akarsu, 138 km uzunluğa ve 2.551 km² havza alanına sahiptir. Akarsuyun adı Zernek Barajı'na dökülmeden önce Hoşap Çayı (Hoşap Suyu veya Güzelsu Çayı) olarak anılır. Zernek Barajı'ndan çıktıktan sonra Havasor Ovası'ndan geçerek Gevaş ilçe merkezinin kuzeyinden Van Gölü'ne dökülür.
Coğrafi Yapısı ve Akım Rejimi
Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat-Van Bölümü'nde, Van Gölü Kapalı Havzası'nda yer alan nehrin akım rejimi, bölgedeki karların erimesine doğrudan bağlıdır. Yıllık ortalama debisi 8,44 m³/s olan çayın akımı, karların eridiği ve yağışların başladığı Mayıs ayında 12,6 m³/s seviyesine yükselirken; Ağustos, Eylül ve Ekim aylarında en düşük seviyesi olan 1,3 m³/s'ye geriler. Hoşap Çayı havzasında 2'si ılıca, 28'i soğuk olmak üzere toplam 30 karstik kaynak yer alır. Bu kaynakların en büyüğü olan Yukarıkaymaz köyündeki Serêkanıye kaynağının suları; Van, Edremit ve Gürpınar'ın içme suyu ihtiyacını karşılamaktadır.
Antik Urartu Mirası ve Su Mühendisliği
Tarih boyunca bölgede yaşamış olan Urartu medeniyeti, Engil Çayı havzasındaki su kaynaklarından son derece verimli bir şekilde yararlanmıştır. Urartulardan kalma tarihi Şamran Kanalı (Menua Kanalı) halen varlığını ve işlenirliğini sürdürmektedir. Yukarıkaymaz köyündeki kaynak sularını Gürpınar, Edremit ve Van'a ulaştıran bu antik kanalın suları, günümüzde yer altında bulunan borular vasıtasıyla taşınmaktadır. Havza sınırları yaklaşık olarak Gürpınar ilçe sınırları ile çakışmakta olup, bölgede 152 km² alana yayılan Gürpınar Akiferi ve Şamram kireçtaşı akiferi olmak üzere iki ana yer altı su kütlesi yer alır.
Dönemeç Deltası ve Ekolojik Çeşitlilik
Engil Çayı'nın göle döküldüğü 1650 m rakımda 86 km² büyüklüğünde, kumul, çamur, sazlık ve kamışlıklerle kaplı Dönemeç Deltası yer alır. Bu delta, Van Gölü'nün endemik balık türü olan inci kefalinin en önemli yaşam ve üreme alanlarından biridir. Delta ayrıca nesli tehlike altında olan dikkuyruk ördeğinin üreme alanı olmasının yanı sıra; hazar sumrusu, kızböceği, yaz ördeği, pasbaş patka, küçük karabatak ve Van Gölü martısı gibi birçok kuş türüne ev sahipliği yapmaktadır. Üzerinden Van-Gevaş kara yolunun geçtiği ve menderesler çizerek ilerleyen akarsu üzerinde, yıllık ortalama 14,00 GWh elektrik üreten 4 MW kurulu güce sahip Zernek Barajı yer almaktadır.