Elaia Antik Kenti'ne Genel Bakış
Elaia Antik Kenti (Grekçe: Ἐλαία veya Ἐλέα), Roma eyaleti Asya'da yer alan ve antik dönemde ünlü Pergamon (Bergama) krallığının dış dünyaya açılan ana limanı olarak hizmet veren tarihi bir Aiolis şehridir. Günümüzde İzmir ilinin Bergama ilçesine bağlı Zeytindağ kasabası yakınlarında konumlanan yerleşim, zamanla Bakırçay'ın getirdiği alüvyonlarla dolmuştur. Antik limana ait dalgakıran kalıntıları, günümüzde uydu haritaları üzerinden 38°56'35.54"K 27°2'16.34"D koordinatlarında gözlemlenebilmektedir.
Kuruluş Efsaneleri ve Tarihi Bulgular
Bizanslı Stephanus'un günümüze ulaşan metinlerine göre Elaia, antik dönemde "Cidaenis" (Grekçe: Κιδαινίς) olarak da adlandırılmış ve Troya Savaşı kahramanlarından Atinalı Menestheus tarafından kurulmuştur. Coğrafyacı Strabon da kentin, savaşa katılan Menestheus ve Atinalı yandaşları tarafından kurulduğunu aktarır; ancak bu anlatı doğruysa Elaia'nın nasıl bir Aiolis şehri olabileceğine dair bir açıklama sunmaz. Kent, üzerinde Menestheus'un başı ve adının yer aldığı sikkeler basmıştır. Bazı araştırmacılar bu sikkeleri Atina kökenine bir kanıt olarak görse de William Smith gibi diğer tarihçiler bu bağlantıyı kabul etmemektedir. Antik tarihçi Herodot ise Aiolis şehirleri arasında Elaia'nın adına yer vermemiştir.
Antik Kaynaklarda Elaia Coğrafyası
Strabon, Elaia'yı Caicus Nehri'nin (Bakırçay) güneyinde, nehirden 12 stadia ve Pergamon'dan 120 stadia uzaklıkta konumlandırmaktadır. Caicus Nehri'nin döküldüğü ve Elaiticus Sinus ya da Elaea Körfezi olarak adlandırılan koyun genişliğini Strabon, Hydra noktası ile Harmatus burnu arasında 80 stadia olarak tahmin etmiştir. Thukididis ise Harmatus'u Methymna'nın karşısına yerleştirerek Strabon'dan farklı bir konumlandırma yapmıştır. Skilaks, Pomponius Mela, Plinius ve Batlamyus gibi antik yazarlar kentin kesin konumu hakkında net bilgi vermemekle birlikte, Caicus'un Pitane ile Elaia arasından aktığını belirtmektedir. İngiliz seyyah William Martin Leake ise hazırladığı haritada antik kenti, güneyden Pergamon'a giden yol üzerindeki "Kliseli" mevkisine yerleştirmiştir.
Siyasi Tarih, Depremler ve Kültürel Miras
Elaia'nın adı Pergamon krallarının tarihinde sıkça geçmektedir. Titus Livius'un (Livy) aktardığı bilgilere göre, deniz yoluyla Pergamon'a ulaşmak isteyen gezginler liman olarak Elaia'ya yanaşmaktaydı. Livy'nin kayıtları, kentin düz bir alanda surlarla çevrili olduğunu ve yakınlarında küçük bir tümülüs (tepe) yer aldığını gösterir. Attika-Delos Deniz Birliği'nin de üyesi olan liman kenti, Roma İmparatoru Trajan döneminde komşusu Pitane ile birlikte büyük bir deprem felaketi yaşayarak hasar görmüştür. Delphi Theorodochoi yazıtında adı geçen kent, kültürel açıdan da zengin bir mirasa sahiptir. Pausanias, Troya Savaşı sırasında Telephus tarafından öldürülen Polynikes'in oğlu Thersander'in mezarının Elaia'da bulunduğunu; Olympia'da ise Elaea vatandaşları tarafından adanmış sakalsız genç bir Zeus heykelinin sergilendiğini yazar. Ayrıca antik kaynaklar Elaia'lı Alkidamas'ın tanınmış bir filozof, Diodorus'un ise ünlü bir şair olduğunu kaydetmektedir.