Zeytin Şehri: Elaeus Antik Kenti
Grekçe adı Elaeus (Ἐλαιοῦς) olan ve Türkçe'de 'Zeytin Şehri' anlamına gelen bu antik yerleşim yeri, Hersonesos Trakyası (günümüz Gelibolu Yarımadası) üzerinde kurulmuş antik bir Yunan kentidir. Bugün Çanakkale ilinin Eceabat ilçesine bağlı Seddülbahir köyü yakınlarında, Çanakkale Boğazı'nın (antik Hellespontos) güney ucunda konumlanmaktadır. Coğrafyacı Scymnus'a göre İyonyadaki Teos'tan gelen yerleşimciler tarafından kurulan kentin, Pseudo-Scymnus'a göre ise Atina'nın bir kolonisi olarak Phorbas liderliğinde kurulduğu kabul edilmektedir. Bir başka antik kaynağa göre ise şehir, Delphi'deki kahine danışıldıktan sonra Hegesistratus adında bir Efesli tarafından kurulmuştur.
Stratejik Konumu ve Mitolojik Önemi
Gelibolu Yarımadası'nın en önemli yerleşimleri arasında bulunan Elaeus, bölgenin ünlü buğday üretimine ek olarak, Avrupa ve Asya arasındaki ticaret yolu üzerinde bulunmasıyla stratejik açıdan büyük önem kazanmıştır. Karadeniz'e giden gemi trafiğini kontrol edebilen konumu nedeniyle Atinalı kolonistler tarafından tahkim edilmiştir. Kent, mitolojik kahraman Protesilaus'un dik bir sahil kayalığı yakınındaki anıt mezarına da ev sahipliği yapmaktadır. Homeros'un İlyada destanına göre Troya Savaşı sırasında karaya ayak basan ilk Yunan olan Protesilaus, tanrıların iradesine göre bu yüzden ilk ölen kişi olmuştur. Elaeus'taki mezarı, Troya'nın karşısındaki Avrupa kıyısında yer alıyordu ve Protesilaus kültü üyeleri için bir hac yeri haline gelmişti.
Tarih Boyunca Siyasi Mücadeleler
Tarih boyunca sırasıyla Atina, Pers, Sparta ve Makedon kontrolünde kalan Elaeus, pek çok askeri mücadeleye sahne olmuştur. Yunanistan'a yönelik ikinci Pers saldırısı (MÖ 480 - 479) sırasında Pers karargahı geçici olarak Elaeus'ta kurulmuştur. Pers işgali altındayken vali Artayctes, Protesilaus'un kutsal koruluğunu kirletmiş, bu eylemi nedeniyle Perikles'in babası Atinalı general Xanthippos tarafından MÖ 479'da yakalanarak çarmıha gerilmiştir. Delos Birliği ve İkinci Atina Birliği üyesi olan kenti, MÖ 334 baharında Pers seferinin başında Büyük İskender de ziyaret etmiştir. İskender, Protesilaus tapınağında adakta bulunduktan sonra Çanakkale Boğazı'nı geçmiş ve kendi ordusunda Asya topraklarına ayak basan ilk kişi olmuştur. MÖ 200'de Makedonya Kralı V. Filip'e teslim olan kent, MÖ 190'da Romalılara yakınlaşmış ve Roma İmparatoru Commodus zamanında adına sikkeler basılmıştır.
Geç Antik Dönem ve Modern Keşifler
Tetrarşi İç Savaşları sırasında (323 yılında) Konstantin'in filosuna liman olan Elaeus, daha sonra Bizans İmparatoru Justinianus tarafından güçlendirilmiştir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Fransız ve İngiliz birliklerinin Gelibolu Yarımadası'ndaki Ertuğrul Koyu ve Morto Koyu'nu işgal etmesiyle kent yeniden tarihe geçmiştir. Fransız Ordusu siper kazarken antik kalıntılarla karşılaşmış ve Asurolog Édouard Dhorme denetiminde askeri ateş altında tesadüfi kazılar yapılmıştır. Bu kazılarda gün yüzüne çıkarılan eserler Louvre Müzesi'ne gönderilmiş, ardından 1920-1923 yılları arasında Fransız arkeolojik kazıları devam etmiştir.