Tarihi Sivas Darüşşifası'nın Kadim Vakıf Yerleşkesi: Horhun
Sivas ilinin Hafik ilçesine bağlı olan Düzyayla, tarihi kayıtlardaki adıyla Horhun, derin geçmişiyle İç Anadolu'nun en dikkat çekici tarihi yerleşim alanlarından biridir. Kuruluşu Selçuklu dönemine kadar uzanan bu yerleşim, tarih boyunca bir vakıf köyü statüsünü korumuştur. 1574 yılında gerçekleştirilen tahrir kayıtlarında adı Horhun olarak geçen köyün o dönemdeki vergi nüfusu 163 kişi, malikhane geliri ise 3700 akçe olarak kaydedilmiştir. Köy, o dönemde Sivas Darüşşifası'na vakfedilerek önemli bir sosyal ve hayri görevi üstlenmiştir. Yerleşimin adı tarihi süreçte değişiklikler göstermiş olup, 1877 yılı Ermenice kaynaklarda Xoroxon, 1902 yılı kayıtlarında ise Horohon olarak anılmıştır.
Gevher Nesibe Hatun'un Mirası ve Selçuklu Vakıf Kültürü
Düzyayla'nın tarihi vakfiyesinde, köyün Selçuklu öncesi veya Selçuklu dönemindeki sahibesinin Neseb Hatun olduğu açıkça belirtilmektedir. Tarihsel araştırmalar, adı geçen Neseb Hatun'un, Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan'ın kızı ve I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in kız kardeşi olan ünlü Gevher Nesibe Hatun olduğunu ortaya koymaktadır. Bilindiği üzere, Kayseri'de Çifteler veya Gıyasiye adıyla anılan ünlü şifahane, 1206 (Hicri 602) yılında Gevher Nesibe Hatun'un vasiyeti doğrultusunda inşa edilmiştir. Sivas Darüşşifası'na bağlı olan Horhun köyü sınırları içerisindeki mezralardan birinin de doğrudan Nesebe Hatun adını taşıması, bu köklü Selçuklu bağını ve şifahanelerin iktisadi altyapısını tescil etmektedir.
Tarihi Kervan Yolları ve Bölgenin Türkleşme Süreci
Köyün Selçuklu dönemindeki mezralarının Türkçe isimler taşıması, bölgenin 12. yüzyılın başlarında tamamen Türkleştiğini kanıtlar niteliktedir. Bu mezralardan biri olan Çavuldur, doğrudan Oğuz boylarından birinin adını taşımaktadır. Vakfiyelerde köyün sınırları tanımlanırken adı geçen Altuntepe mevkii, Hafik ilçesinin batısında, Koçhisar Gölü'nün güneyinde yer alan tepedir. Sınır kayıtlarında bahsedilen tarihi Erzincan yolu ise, Kayseri'den başlayıp Erzurum üzerinden Azerbaycan ve Türkistan'a kadar uzanan antik kervan yoludur. Bu tarihi yolun 13. yüzyıldan beri aynı güzergahı izlediği ve bölgedeki tali yolların da Selçuklu döneminden bu yana aktif olarak kullanıldığı tahrir belgeleriyle kanıtlanmıştır.
Coğrafi Konum ve Keşfedilmeyi Bekleyen Arkeolojik Yapılar
Düzyayla, Sivas il merkezine 48 km, Hafik ilçe merkezine ise 11 km mesafede, 1532 metre rakımlı yüksek bir coğrafyada konumlanmıştır. Köyün çevresi arkeolojik açıdan da büyük bir öneme sahiptir. Düzyayla'nın 1 km doğusunda, doğal sırtlar üzerinde yükselen tarihi bir tümülüs (Düzyayla Seren Tümülüsü) yer almaktadır. Köyün hemen karşısında yükselen kayalık yükselti ise yöre halkı tarafından Serenin Tepesi olarak adlandırılmaktadır. Üzerinde herhangi bir seramik kalıntısına rastlanmamış olsa da, bu tepenin biçimsel özellikleri ve stratejik konumu buranın eski bir kale yerleşimi olduğuna işaret etmektedir.