Safa Camii'nin Tarihçesi ve Kökeni
Diyarbakır'ın tarihi Sur ilçesinde yer alan Safa Camii (Parlı Camii), aynı zamanda Şeyh Safâ, İpariye, İparla ve Palo adlarıyla da bilinen önemli bir ibadethanedir. Yapının kesin inşa tarihi ve banisi net olarak bilinmese de, Şah İsmail'in dedesi Şeyh İbrahim Safi'nin oğlu Cüneyd-i Safevi'nin arzusu üzerine, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan (1454-1478) tarafından yaptırıldığı kabul edilmektedir. Akkoyunlu döneminde inşa edildiği tahmin edilen yapı, 1531-1532 yılları arasında gerçekleştirilen tamiratı sebebiyle Osmanlı mimarisi özelliklerini de çağrıştırmaktadır. Ünlü seyyah Evliya Çelebi, eserinde bu camiden "İpariye" ismiyle bahsetmekte ve yağmurlu havalarda duvarlarının misk koktuğunu aktarmaktadır.
Mimari Yapısı ve Plan Özellikleri
Caminin mimari planı incelendiğinde, yanlarda ikişer ayağa, kuzey ve güney yönlerinde ise harim ana duvarına oturan sekizgen kasnaklı, tek orta kubbeli ve enine planlı kâgir bir yapı olduğu görülmektedir. Harim mekânı, iki yanda köşelerde yer alan birer pandantifli kubbecik ve ortada beşik tonozla örtülü üçer bölümlü nefler vasıtasıyla genişletilmiştir. Bu mimari düzenleme, iç mekâna hem genişlik hem de estetik bir derinlik kazandırmaktadır.
İç Mekan Aydınlatması ve Kubbe Sistemi
Safa Camii, pencerelerinin konumu sayesinde oldukça aydınlık bir iç mekâna sahiptir. Yapı, iki yan duvarına açılmış üçer pencere, mihrap duvarının köşelerine yakın iki pencere, giriş duvarında bunların simetriğinde bulunan pencereler, kapı üzerinde yer alan küçük pencere ve kasnakta bulunan dört adet pencere olmak üzere toplam yirmi dört pencereden ışık almaktadır. Cami içinde yer alan kesme taştan dört ayak kubbeyi taşımakta olup, yanlara geçişi sağlamak amacıyla bu taş ayaklar 45 derecelik açılarla yanlara doğru açılmaktadır. Ana kubbe ise kuzey ve güney yönlerinde beden duvarları üzerine oturmaktadır.
Mihrap, Minber ve Minare Detayları
İbadethanenin iç süslemeleri ve detayları da dikkat çekicidir. Caminin, iki yanı sütunceli ve üzeri üç dilimli kemer içine on sıra mukarnas kavsaralı taş bir mihrabı bulunmaktadır. Geometrik ve bitkisel bezemelere sahip olan taş minberi ise dönemin ince taş işçiliğini gözler önüne sermektedir. Caminin kuzeydoğu köşesinde konumlanan minaresinin kaidesi kare bir plana sahip olup, yapımında siyah taş tercih edilmiştir.