İskender Paşa Camii'nin Tarihçesi ve Önemi
Diyarbakır'ın tarihi Sur ilçesinde bulunan İskender Paşa Camii, Diyarbekir Eyaleti'nin 12. Osmanlı Valisi Çerkes İskender Paşa'nın emriyle yaptırılmıştır. Caminin yapımına 1551 veya 1554 yılında başlanmış ve inşaat 1557 yılında tamamlanmıştır. Bazı kaynaklarda yapının mimarı olarak Mimar Sinan kaydedilmiş olsa da bu konuda tam bir netlik söz konusu değildir. Caminin yüksek bir kubbesi ve minaresi olduğu vakfiyesinde kayıt altına alınmıştır.
Mimari Özellikleri ve Plan Şeması
Cami, tek kubbeli ve kare planlı bir yapıya sahiptir. Harimle doğrudan bağlantısı bulunmayan ancak harime bitişik olarak tasarlanan tabhâne biçimindeki iki küçük mekânıyla özgün bir plan düzeni sergiler. Yedi kemer üzerine oturtulmuş son cemaat yeri yanlara doğru taşmaktadır. Bu bölümün arkasına, harime bitişik olacak şekilde yerleştirilen tek katlı küçük hücreler sayesinde avlu cephesi daha enli ve görkemli bir görünüm kazanmıştır. Caminin büyük orta kubbesi alçak tromplarla desteklenmektedir. Yapının beş gözlü son cemaat revakı geçmiş dönemde çökmüş olup, 1953 yılındaki onarım çalışmalarında revakın üzeri düz bir betonarme plakla kapatılmıştır.
Malzeme ve Süsleme Detayları
İskender Paşa Camii'nin inşasında yöresel malzemeler kullanılmıştır. Son cemaat yeri sadece bazalt taşı kullanılarak inşa edilmişken, beden duvarlarında siyah ve beyaz renkli taşların bir arada kullanıldığı almaşık örgü tekniği uygulanmıştır. Yapıdaki bezemeler taş, mermer ve çini yüzeyler üzerine işlenmiştir. Taş süslemeler kalker ve bazalt üzerine oyma tekniğiyle şekillendirilmiş, mermer malzeme ise dış mimaride sınırlı düzeyde tutulmuştur. Dış mimari süslemeler genel olarak cephelerde ve minarede yoğunlaşmaktadır.
Avlu ve Çevre Yapıları
Caminin kuzey yönünde, doğu-batı doğrultusunda inşa edilmiş iki adet hücre yer alır. Bu hücreler vakfiyeye göre garip ilim ve irfan ehli kişilerin kullanımı için tahsis edilmiştir. Avlunun kuzeyindeki boşlukta, kapının tam karşısında demir parmaklıklarla çevrili sekiz köşeli bir şadırvan havuzu bulunur. Bu havuzun her bir dilimine abdest almak amacıyla ikişer adet kurna yerleştirilmiştir.