Çüngüş'ün Coğrafi Konumu ve Doğal Yapısı
Diyarbakır ilinin kuzeybatısında yer alan Çüngüş, deniz seviyesinden ortalama 972 metre yükseklikte konumlanmış dağlık bir ilçedir. Toplam 512 km² yüzölçümüne sahip olan ilçenin doğusunda Çermik, kuzeyinde Elazığ'ın Sivrice ilçesi, batısında Malatya'nın Pütürge ilçesi ile Fırat Nehri, güneyinde ise Adıyaman'ın Gerger ilçesi bulunmaktadır. Etrafı dağlarla çevrili olan Çüngüş'ün Güneydoğu Toroslar üzerinde sırayla Abaza, Akdağlar ve Savucak Dağları yükselmektedir. İlçenin en önemli akarsuları Fırat Nehri, Çüngüş Çayı ve Medye Çayı olup, Fırat Nehri üzerinde kurulu olan Karakaya Barajı bölgenin en önemli yapılarından biridir. 2022 yılı verilerine göre 10.720 kişilik nüfusuyla Diyarbakır'ın en az nüfuslu ilçesi konumundadır.
Çüngüş'ün Tarihsel Geçmişi ve Nüfus Yapısı
Osmanlı kaynaklarında چونكوش adıyla geçen yerleşim, 1516 yılında Osmanlı hakimiyetine girmiştir. 1518 yılında yapılan tahrire göre Ergani sancağına bağlı bir nahiye olan Çüngüş'te, tamamı Türklerden oluşan 27 hanelik Müslüman nüfus ile 116 hanelik gayrimüslim Ermeni nüfusu bir arada yaşamıştır. 16. yüzyıl başlarına ait kayıtlarda nahiyedeki Müslüman halkın bağ ve bahçecilik ile uğraştığı belirtilmiştir. 1842 Tarihli Çüngüş Nüfus Defteri kayıtlarına göre Müslüman ve Hristiyan nüfus ayrı mahallelerde yaşamaktaydı. Müslümanlar Cami-i Sûk ve Cami-i Kebir olmak üzere iki mahallede yaşarken; Ermeniler Keşiş Giragos, Keşiş Haço, Keşiş Ohannes, Keşiş Nikoğos, Keşiş Gapo ve Keşiş Mardiros olmak üzere altı mahallede ikamet etmekteydi. 1891 yılında Çüngüş'ü ziyaret eden Arifi Paşa'nın kayıtlarında ise yerleşimin Cami-i Sûk, Cami-i Kebir, Kale, Orta ve Başpınar olmak üzere beş mahalleden oluştuğu aktarılmaktadır.
Osmanlı Modernleşme Döneminde Eğitim
Çüngüş nahiyesinde eğitim tarihi açısından önemli adımlar atılmıştır. İlçede ilk Rüşdiye mektebi 1871 yılında kurulmuştur. Ancak 1872 yılında, yerleşimde 231 Müslüman hanesi bulunması ve Maarif Nizamnamesi'ne göre beş yüzden az Müslüman hanesi bulunan yerlerde rüşdiye mektebi kurulamayacağı gerekçesiyle okul kapatılmamış, bunun yerine "yarı rüşdiye mektebi" adıyla eğitim vermeye devam etmiştir. 1884-1885 tarihli Diyarbakır Vilayet Salnamesi verilerine göre Çüngüş Rüşdiye Mektebinde 25 öğrencinin eğitim gördüğü kaydedilmiştir. Bunun yanı sıra, yerleşimde Ermeni nüfus için kurulmuş olan ve Amerika'nın himayesinde faaliyet gösteren Protestan Ermeniler'e ait bir iptidai (ilkokul) mektebi de bulunmaktaydı.
Görülmeye Değer Tarihi Miraslar ve Kilise Kalıntıları
Çüngüş'ün çok kültürlü geçmişinden günümüze ulaşabilen tescilli tarihi yapılar bulunmaktadır. Bunların en önemlileri, 16. yüzyılda yapıldığı belirtilen ve günümüzde harabe halinde bulunan Sırahayyasts Surp Asvadzadzin Kilisesi ile Surp Garabed Kilisesi'dir. Ayrıca yerleşim merkezinde 17. yüzyılda inşa edildiği bilinen tarihi Çüngüş Köprüsü yer almaktadır. Tarih ve kültür meraklıları için önemli birer durak olan bu yapılar, ilçenin geçmişteki mimari zenginliğini ve zanaatkarlığını gözler önüne sermektedir.